Από τα βεβαρυμμένα στις ψυχές μας δελτία ειδήσεων δυστυχίας στα Μέσα Μαζικής (;) Ενημέρωσης ακούστηκε ή αναγνώστηκε και η πληροφορία ότι κυκλοφορούν σε αστικούς ιστούς και «αγέλες νέων» που παραβιάζουν κανόνες κοινωνικής «τάξης» ή συγκρούονται μεταξύ τους. Όντας, όμως, μέλη του Σώματος της κοινωνίας και δυνητικά η ελπίδα της.
Ας δώσουμε όμως ανάλυση της έννοιας «αγέλη» όπως έχει προκύψει από την ελληνική σκέψη και ιστορία. Προέρχεται από το ρήμα «άγω» (οδηγώ, κατευθύνω) και σημαίνει συνάθροιση, αγέλη, «κοπάδι», που στον Όμηρο αναφέρεται για τα βόδια και τις αγελάδες. Σύμφωνα με το λεξικό Liddell & Scott στην Κρήτη «αγέλες» ονομάζονται ομάδες ή τάξεις όπου ανατρέφονταν οι νέοι από τα δεκαεπτά τους χρόνια μέχρι το γάμο τους. Ενώ στην Σπάρτη οι νέοι αποχωρίζονταν την πατρική τους εστία και εντάσσονταν στις «αγέλες» σε ηλικία επτά ετών. Όμως επρόκειτο για στρατευμένους νέους σ’ ένα τρόπο ζωής. Ουσιαστικά, αφορούσε την ψυχοσωματική αγωγή των νέων με αυστηρή τήρηση κανόνων και σκοπού ζωής με σκληρή πειθαρχία, όπου διαβάζονταν και αποσπάσματα του Ομήρου. Ο αρχηγός της αγέλης (αγελάρχης) ήταν ο νέος που ήταν επιμελής και επιδείκνυε μεγαλύτερη ανδρεία στις ασκήσεις. Αυτόν καλούνταν να μιμηθούν οι υπόλοιποι της ομάδας (αγέλης).
Βήμα, βήμα η αλήθεια δρομο-λογείται. Ο Αριστοτέλης ως πολιτικοκεντρικός και κοινωνιοκεντρικός φιλόσοφος σημειώνει: «Ο άνθρωπος είναι περισσότερο πολιτικό - κοινωνικό ζώο από κάθε μέλισσα και αγελαίο ζώο». Δηλαδή η μέλισσα και τα αγελαία ζώα αντίθετα με τους ανθρώπους ζουν σε ομάδες ενστικτωδώς και δεν συγκροτούν πολιτική κοινότητα με νόμους και συνειδητές αποφάσεις, ούτε διαθέτουν λογική και ηθική. Κατά τον Πλάτωνα ο αγελαίος άνθρωπος του πλήθους είναι διαφορετικός από την έννοια «άρχοντας». Δηλαδή και οι μεγάλοι στην ηλικία μπορεί να αποτελέσουν και αγελαίο πλήθος εφόσον στερούνται προσωπικότητας που αγωνίζεται να υπηρετεί το Αγαθό. Ο όρος «άρχοντας» από τον Πλάτωνα δεν χρησιμοποιείται μόνο ως τεχνικός όρος εξουσίας, αλλά εννοεί τον πολίτη που κατέχει τη γνώση του Αγαθού, δεν έχει ιδιοτέλεια και διαθέτει παιδεία και αρετή. Ενώ ο αληθινός πολιτικός παρομοιάζεται με ποιμένα που γνωρίζει την τέχνη της διακυβέρνησης.
Υπάρχουν δύο ερμηνείες αγελαίας συμπεριφοράς: Α) Ο αγελαίος άνθρωπος παρασύρεται, αφομοιώνεται και καθοδηγείται από χειριστικούς ανθρώπους που καταστρέφουν δυνατότητες και χαρίσματά του. Ανθρώπινη «αγέλη» είναι απρόσωπη μάζα που ως σίφουνας καταργεί τη μοναδικότητα την ατομική ελευθερία και τη σχέση και συνάρμοση ιδιαίτερα του νέου με το Σώμα της κοινωνίας. Πρόκειται για άκριτη ομαδοποίηση, μαζοποίηση και συσπείρωση νέων που καθοδηγούνται από ανεξέλεγκτα ορμέμφυτα, ένστικτα και πάθη ή και άρνηση ψυχαναγκασμών που βιώνουν. Σύμφωνα με το Νίτσε οι άνθρωποι χωρίς κρίση και αντίσταση εύκολα ακολουθούν νοοτροπία και «αξίες» που επιβάλλει η μάζα. Όταν οι άνθρωποι συνιστούν ομάδα όπου δεν διαθέτουν διάκριση και προσωπική ευθύνη των πράξεων τους και κρύβονται πίσω από την ανωνυμία χωρίς συνείδηση και ταυτότητα, τότε είναι μια άμορφη μάζα. Αυτό σημαίνει υπαρξιακή απώλεια της έννοιας του προσώπου χωρίς οντολογική και ηθική παιδεία.
Β) Ο αντικοινοτικός τρόπος ζωής ως αγελαίος έχει ονόματα, αιτίες και βιώματα. Η αφορμή και οι λόγοι βίαιης και αγελαίας αντίδρασης των νέων στη σκληρή κοινωνική πραγματικότητα μπορεί να είναι οικογενειακοί, κοινωνικοί, ιδεοληπτικοί. Οι νέοι μπορεί να έχουν δίκιο γι’ αυτά που βλέπουν και βιώνουν από την θολή ζωή των μεγάλων και μάλιστα των υψηλόβαθμων παραγόντων της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής που με μεγαλοστομίες και υποσχέσεις χτίζουν την εικόνα τους. ΄Ω τι κόσμος μπαμπά και μαμά!
Η γκρίζα μάζα και η σκιά της δεν έχει μορφή,
φοβάται φως και κορυφή κι όσοι πάνε να τη διαβούν
για να δούνε ουρανό, βρίσκουν τοίχο την αγέλη υψηλό.
Οι νέοι νιώθουν την απόρριψη με την κοινωνική ανισότητα, την αναξιοκρατία, την απουσία κοινωνικού ελέγχου, δικαιοσύνης, αγάπης και κατανόησης με συνέπεια να απαξιώνουν την αυθεντική έννοια της πολιτικής. Έτσι με τη σφριγηλότητα και τη νεανική ορμή τους προβαίνουν σε βίαιες επιθέσεις, μπόουλινγκ, βανδαλισμούς, καταστροφές και άλλες παραβατικές πράξεις. Το πρόβλημα και ουσιαστικό ερώτημα είναι αν αυτός ο αγελαίος μαζοποιημένος και παραβατικός τρόπος των νέων ως αντίδραση μπορεί να φέρει κάποια αλλαγή. Ωστόσο, αντίδραση από αντίδραση διαφέρει, όπως και μίμηση από μίμηση.
Η αληθινή όψη της πόλης, του πολίτη και της πολιτικής αφορά κοινότητα τρόπου ζωής που διδάσκεται, βιώνεται με τα ήθη, τα έθιμα και τις αξίες που συνθέτουν μια πολιτιστική πίστη συλλογικού βίου. Επομένως η κοινότητα έχει ευθύνη για το «αγελαίο» είδος που αναπτύσσεται στους νέους και χάνουν τον εαυτό τους. Με ποιες προϋποθέσεις η κοινωνία θεσμοθετημένων αξιών παιδεύει και εκπαιδεύει τους νέους και από ποια ζωντανά παραδείγματα προτύπων συγκροτούν οι νέοι ταυτότητα με κριτική σκέψη και συνείδηση προσωπική και συλλογική; Είναι δοκιμασία γι’ αυτούς τα εκκωφαντικά συνθήματα και οι κομματικοί βερμπαλισμοί με υποκρισία όπως και η διάχυτη αδιαφάνεια και αναποτελεσματικότητα των θεσμών. Ο νέος από παιδί βιώνει την ανεπάρκεια των θεσμών που δεν είναι ικανοί να κατανοήσουν τις αγωνίες του και να τον οδηγήσουν να αγαπήσει το νόημα της της αυθεντικής ελευθερίας, των επιλογών και της αυθεντικότητας.
Η φράση ένα «σώμα μια ψυχή» αφορά την κοινωνία που ασκείται σ’ Ένα ψαγμένο νόημα, όπως η φύση και το σκαμμένο αμπέλι δωρίζει μέσα από τις μπόρες κρασί και λάδι, αέναα σύμβολα κοινοτικής υγείας και ευδαιμονίας.
Έτσι χωρίς κριτήρια αυθεντικού κοινοτικού βίου ο άνθρωπος, και ιδίως ο νέος, εύκολα χειραγωγείται, γίνεται έρμαιο της μάζας και εν πολλοίς χρησιμοποιείται ή προκαλείται να αντιδράσει και να βρει διέξοδο από ένα σύστημα διαφθοράς. Δεν μπορεί να αντέξει η νεανική αθωότητα την κακοήθεια και μπαίνει στη νοοτροπία «έτσι κάνουν και οι άλλοι», «δεν φταίω μόνον εγώ». Ή «δεν παίρνω θέση», υιοθετώ έτοιμες απόψεις και θεωρώ ότι ψυχολογικά η αγέλη μού προσφέρει κάλυψη, ομοιομορφία και ψυχολογική ασφάλεια του «ανήκειν».
Η πειθαρχία σε αξίες απαιτεί θυσία και αγώνα. Όμως υπάρχουν και οι αληθινοί εμπνευστές και αιώνιοι θηρευτές της Αλήθειας από «αίμα και πνεύμα». Τα φωτεινά πρόσωπά τους είναι βιβλία γραπτά και άγραφα για να δώσουν πραγματικά το φιλί της ζώης και της θυσιακής αγάπης στους νέους.
Η περίοδος της Μεγάλης Σαρακοστής που διαδέχεται τις Απόκριες είναι μια πρόταση, ένα πρόσταγμα άσκησης πίστης και αγάπης σ’ ένα τρόπο ζωής που αφορά ένα Σώμα ανθρώπων καλεσμένων για αυτεπίγνωση, αλλαγή νοοτροπίας (μετα-νόηση), συσταύρωση των «εγώ» και κάθαρση για να αναστηθεί ο αληθινός εαυτός. Πρόκειται για υπαρξιακή αγωγή, εσωτερική «αλλοίωση» και επανάσταση των «μεγάλων» για να τη μάθουν σ’ αυτούς που θέλουν ανιδιοτελώς να ηγεμονεύουν.
*τ. Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου,
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
