Για δεκαετίες, η συγκατοίκηση στην Ελλάδα θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά προνόμιο –ή αναγκαιότητα– των φοιτητικών χρόνων. Σήμερα, όμως, ένα διαφορετικό ηλικιακό κοινό έρχεται να ανατρέψει αυτό το στερεότυπο. Άνθρωποι άνω των 60 ετών, πολλοί εκ των οποίων ανήκουν στη γενιά των baby boomers, επιλέγουν συνειδητά να συγκατοικήσουν με συνομήλικους, όχι ως λύση ανάγκης, αλλά ως στάση ζωής.
Απορρίπτοντας το ενδεχόμενο του γηροκομείου και το αίσθημα ότι αποτελούν βάρος για τα παιδιά τους, αναζητούν δομές συλλογικής διαβίωσης που θα τους επιτρέψουν να παραμείνουν ενεργοί, κοινωνικοί και αυτόνομοι. Όπως λένε, πρόκειται για μια απάντηση στη μοναξιά, στις χαμηλές συντάξεις και στον φόβο της κοινωνικής απομόνωσης – ένα φαινόμενο μέχρι πρότινος σχεδόν άγνωστο για τα ελληνικά δεδομένα.
Από μια ιδέα σε ένα πανελλαδικό δίκτυο
Η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια ξεκίνησε το 2022, όταν η Μαλάμω Στεργίου άρχισε να διερευνά τη δυνατότητα δημιουργίας κοινοτήτων συγκατοίκησης ηλικιωμένων στην Ελλάδα. Σήμερα, στην Αθήνα, η ομάδα στο Facebook «Κοινότητες Συγκατοίκησης ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας “Νάμα”», που έχει εξελιχθεί σε ΑΜΚΕ, αριθμεί πάνω από 10.000 μέλη.
Οι συμμετέχοντες δεν περιορίζονται στην ανταλλαγή απόψεων στο διαδίκτυο. Πραγματοποιούν τακτικές συναντήσεις, γνωρίζονται από κοντά και συζητούν πρακτικά ζητήματα για το πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει μια τέτοια κοινότητα. «Η συντροφικότητα μέσα σε έναν κοινό χώρο είναι θεραπευτική», σημειώνει η κα Στεργίου, υπογραμμίζοντας ότι η μοναξιά στην τρίτη ηλικία συνδέεται άμεσα με σοβαρά προβλήματα υγείας.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, υπάρχουν δύο βασικά σενάρια: ένα πρώτο, πιο άμεσο, που προβλέπει τη μίσθωση ενός μεγάλου διαμερίσματος για πέντε άτομα, και ένα δεύτερο, πιο φιλόδοξο, που αφορά τη δημιουργία δομής για 15–20 άτομα σε ολόκληρο κτίριο. «Το 2026 θα μπορούσε να είναι η χρονιά που θα δούμε την πρώτη συγκατοίκηση ηλικιωμένων στην Ελλάδα», εκτιμά.
«Στόχος είναι να καταπολεμήσουμε τη μοναξιά»
Αντίστοιχες πρωτοβουλίες αναπτύσσονται και στη Θεσσαλονίκη. Η ομάδα «Συγκατοίκηση Φίλων 60+ & 60-» αριθμεί περισσότερα από 8.000 μέλη και πραγματοποιεί εβδομαδιαίες δια ζώσης συναντήσεις. Ένας από τους εμπνευστές της, ο Σάκης Καβακόπουλος, εξηγεί ότι η ιδέα γεννήθηκε μέσα στην κρίση της στεγαστικής ακρίβειας.
«Συνειδητοποιήσαμε ότι πολλοί άνθρωποι βιώνουν το ίδιο πρόβλημα: υψηλά ενοίκια και βαθιά μοναξιά», λέει, τονίζοντας ότι η συγκατοίκηση δεν αφορά μόνο την οικονομία, αλλά κυρίως την ποιότητα ζωής. Στόχος είναι να δημιουργηθούν φιλίες και σχέσεις αλληλοστήριξης, ιδιαίτερα για ανθρώπους που έχουν μείνει μόνοι λόγω χωρισμού ή απώλειας συντρόφου και των οποίων τα παιδιά ζουν μακριά.
Η ομάδα βρίσκεται ήδη σε αναζήτηση κτιρίων, ιδιωτικών ή ιδρυματικών, τα οποία θα μπορούσαν να διαμορφωθούν σε μικρά αυτόνομα διαμερίσματα, με κοινόχρηστους χώρους όπως κουζίνα και αίθουσα δραστηριοτήτων. Παράλληλα, επιδιώκεται θεσμική στήριξη, ακόμη και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε να υπάρξουν ρυθμίσεις και χρηματοδοτικά εργαλεία που θα καταστήσουν το εγχείρημα βιώσιμο.
«Περάσαμε τις γιορτές όλοι μαζί»
Η Ρίτσα Τζούτζου, ενεργό μέλος της πρωτοβουλίας στη Θεσσαλονίκη, περιγράφει πώς η συμμετοχή της στην ομάδα άλλαξε την καθημερινότητά της. «Περάσαμε τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά όλοι μαζί. Άνθρωποι που αλλιώς θα ήταν μόνοι», λέει. Για την ίδια, η κοινότητα σημαίνει ανεξαρτησία, ψυχολογική ενδυνάμωση και αίσθηση ότι ανήκει κάπου.
Οι συναντήσεις δεν είναι απλώς κοινωνικές. Συμμετέχουν γιατροί και πανεπιστημιακοί που ενημερώνουν τα μέλη για θέματα υγείας, άνοιας, κατάθλιψης και πρώτων βοηθειών, ενώ δεν λείπουν και οι οργανωμένες δραστηριότητες άσκησης. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, η εύρεση χώρων παραμένει δύσκολη, καθώς πολλοί διστάζουν να φιλοξενήσουν μεγάλες ομάδες ηλικιωμένων.
Από τη Θεσσαλία έως την Εύβοια
Ανάλογες προσπάθειες βρίσκονται σε εξέλιξη στον Βόλο, την Πιερία και αλλού. Η Έλενα Δημητρίου, μέλος της «Κοινότητας Συμβίωσης Ενεργών Εν Ηλικιωμένων Μαγνησίας», εξηγεί ότι σε μικρότερες πόλεις ο φόβος της έκθεσης και η κοινωνική ντροπή λειτουργούν ανασταλτικά. Παρ’ όλα αυτά, δεκάδες άνθρωποι συμμετέχουν ενεργά, επιδιώκοντας να διατηρήσουν την αυτονομία και τον ενεργό ρόλο τους στην κοινωνία.
Πανελλαδικά, οι κοινότητες προχώρησαν ακόμη και σε μια «πρόβα συγκατοίκησης» στην Αιδηψό, όπου έζησαν όλοι μαζί για δέκα ημέρες. «Ήταν μια πολύ όμορφη εμπειρία», λέει η κα Δημητρίου. «Αν το λέγαμε νέοι, γιατί να μη το κάνουμε και τώρα;»
