Στην εναρκτήρια ομιλία της στο Διεθνές Θεματικό Δίκτυο με θέμα "Σημερινός μαθητής - Αυριανός Ενεργός Πολίτης του Κόσμου" η Κανέλλα Ι. Εξαρχάκου επισήμανε την ανάγκη το σχολείο να περάσει από την απλή περιβαλλοντική ενημέρωση στην ενεργό συμμετοχή των μαθητών, με βασικό μήνυμα ότι η γνώση από μόνη της δεν αρκεί, αν δεν συνδέεται με την εμπειρία, τη συνεργασία και τη δυνατότητα ουσιαστικής παρέμβασης.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην περιβαλλοντική δικαιοσύνη, καθώς οι συνέπειες της κλιματικής κρίσης και των περιβαλλοντικών προβλημάτων δεν επιβαρύνουν όλους με τον ίδιο τρόπο. Το σχολείο, σύμφωνα με την ομιλία, οφείλει να βοηθά τους μαθητές να αναγνωρίζουν αυτές τις ανισότητες, να ακούν διαφορετικές φωνές και να συμμετέχουν σε αποφάσεις που αφορούν το κοινό τους περιβάλλον.
Κομβικός θεωρείται και ο ρόλος του εκπαιδευτικού, ο οποίος δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων, αλλά καλείται να δημιουργεί χώρους διαλόγου, συνεργασίας και δημοκρατικής συμμετοχής μέσα στη σχολική κοινότητα.
Το μήνυμα προς τους μαθητές ήταν σαφές: δεν είναι μόνο οι «αυριανοί πολίτες», αλλά ήδη ενεργά μέλη της κοινωνίας με δικαίωμα λόγου και συμμετοχής.
Τρεις ερωτήσεις συμπυκνώνουν τη φιλοσοφία της παρέμβασης: «Τι συμβαίνει; Ποιον επηρεάζει; Τι μπορούμε να κάνουμε μαζί;»
Η ομιλία της Κανέλλας Ι. Εξαρχάκου
Αξιότιμη κυρία Υπουργέ, κύριε Πρόεδρε του Δικτύου, αξιότιμα μέλη της εκπαιδευτικής και επιστημονικής κοινότητας, αγαπητές και αγαπητοί εκπαιδευτικοί, κυρίες και κύριοι,
Θα ήθελα να σταθώ σε ένα ερώτημα που βρίσκεται στον πυρήνα της σημερινής συνάντησης: πώς περνάμε από τη γνώση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και τη συνείδηση για την Αειφορία στην ενεργό πολιτειότητα; Πώς, δηλαδή, βοηθούμε ένα παιδί να μη γνωρίζει απλώς τι συμβαίνει γύρω του, αλλά να κατανοεί ποιον αφορά, γιατί συμβαίνει και πώς μπορεί, μαζί με άλλους, να συμβάλει σε μια δίκαιη αλλαγή;
Η γνώση είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Μπορεί ένας μαθητής να γνωρίζει τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, να αναγνωρίζει την αξία της ανακύκλωσης, να έχει αναπτύξει περιβαλλοντική ευαισθησία. Η μετάβαση στην πολιτειότητα συμβαίνει όταν μπορεί επιπλέον να εξετάζει κριτικά επιλογές, να ακούει διαφορετικές εμπειρίες, να συνεργάζεται και να συμμετέχει σε αποφάσεις που επηρεάζουν το κοινό μας περιβάλλον. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή συμπεριφοράς. Πρόκειται για καλλιέργεια κοινωνικής και δημοκρατικής ευθύνης.
Εδώ η περιβαλλοντική δικαιοσύνη δίνει στο εκπαιδευτικό μας έργο ένα ουσιαστικό κριτήριο. Τα περιβαλλοντικά προβλήματα δεν επηρεάζουν όλους με τον ίδιο τρόπο. Άλλοι διαθέτουν περισσότερους πόρους προστασίας και άλλοι λιγότερους· ορισμένες κοινότητες εκτίθενται περισσότερο σε κινδύνους· και δεν έχουν όλοι την ίδια δυνατότητα να ακουστούν. Γι’ αυτό η δικαιοσύνη δεν αφορά μόνο τη δίκαιη κατανομή περιβαλλοντικών ωφελειών και επιβαρύνσεων. Αφορά, επίσης, την αναγνώριση των αναγκών κάθε ανθρώπου και την ουσιαστική συμμετοχή του στις αποφάσεις.
Ας σκεφτούμε μια σχολική αυλή που τις ζεστές ημέρες δεν προσφέρει επαρκή σκιά. Η φυσική επιστήμη μάς βοηθά να μελετήσουμε τη θερμοκρασία. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση μάς βοηθά να διερευνήσουμε λύσεις. Η οπτική της δικαιοσύνης μάς οδηγεί να ρωτήσουμε: ποια παιδιά δυσκολεύονται περισσότερο; Ποια σημεία της αυλής χρησιμοποιούνται και από ποιους; Ακούστηκαν όλοι; Και πώς η σχολική κοινότητα μπορεί να διαμορφώσει τεκμηριωμένη πρόταση, σε συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς; Έτσι, ένα καθημερινό ζήτημα γίνεται πεδίο δημοκρατικής μάθησης.
Αυτή ακριβώς είναι η συμβολή της Κοινωνικής Παιδαγωγικής. Δεν αντιμετωπίζει το παιδί ως απομονωμένο αποδέκτη οδηγιών, αλλά ως πρόσωπο που μαθαίνει μέσα σε σχέσεις: στην τάξη, στην ομάδα, στη σχολική κοινότητα, στην κοινωνία. Η υπευθυνότητα δεν διδάσκεται μόνο με παραινέσεις. Καλλιεργείται όταν ο μαθητής έχει πραγματικές ευκαιρίες να ερευνήσει, να επιχειρηματολογήσει, να συνδιαμορφώσει κανόνες, να αναλάβει ρόλο ανάλογο με την ηλικία του και να αναστοχαστεί τις συνέπειες της δράσης του.
Με αυτή τη λογική, η περιβαλλοντικά υπεύθυνη συμπεριφορά δεν πρέπει να περιορίζεται σε έναν κατάλογο ατομικών καλών συνηθειών. Η εξοικονόμηση νερού, η επαναχρησιμοποίηση υλικών και η φροντίδα του δημόσιου χώρου έχουν αξία. Όμως η ουσιαστική παιδαγωγική πρόκληση είναι να συνδεθούν με την κατανόηση των θεσμών, των κοινών αγαθών, των δικαιωμάτων και των κοινωνικών ανισοτήτων. Δεν μπορούμε να μεταφέρουμε στα παιδιά το βάρος επίλυσης προβλημάτων που απαιτούν και συλλογικές αποφάσεις, δημόσια ευθύνη και υποστηρικτικές υποδομές.
Για τους εκπαιδευτικούς αυτό σημαίνει έναν ιδιαίτερα δημιουργικό ρόλο: όχι μόνο να μεταδίδουν γνώσεις, αλλά να οργανώνουν ασφαλείς και συμπεριληπτικές διαδικασίες συμμετοχής. Να δίνουν χώρο και στο παιδί που μιλά εύκολα και σε εκείνο που διστάζει· να επιτρέπουν την τεκμηριωμένη διαφωνία· να βοηθούν τους μαθητές να διακρίνουν την πρόθεση από το αποτέλεσμα. Η ενεργός πολιτειότητα δεν μετριέται μόνο από το πόσες δράσεις πραγματοποιήθηκαν, αλλά και από το ποιος συμμετείχε, τι έμαθε και αν η κοινή προσπάθεια άφησε ένα ουσιαστικό αποτύπωμα.
Η προοπτική αυτή συναντά τον βαθύτερο σκοπό του Διεθνούς Δικτύου «Σημερινός Μαθητής – Αυριανός Ενεργός Πολίτης του Κόσμου». Ας θυμόμαστε, ωστόσο, ότι οι μαθητές και οι μαθήτριες δεν είναι μόνο οι αυριανοί πολίτες. Είναι ήδη μέλη των κοινοτήτων μας, με άποψη, αξιοπρέπεια και δυνατότητα συμμετοχής. Χρέος μας είναι να διασφαλίζουμε ότι αυτή η συμμετοχή δεν θα παραμένει συμβολική, αλλά θα γίνεται ουσιαστική, με παιδαγωγική στήριξη και σεβασμό στην ηλικία τους.
Και τώρα θα ήθελα να απευθυνθώ στα ίδια τα παιδιά.
Προς τους μαθητές και τις μαθήτριες
Αγαπητά παιδιά, εσείς που βρίσκεστε σήμερα εδώ, αλλά και εσείς που μας παρακολουθείτε από τα σχολεία σας στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες,
Θέλω να σας κάνω μια μικρή ερώτηση. Όταν βλέπετε κάτι που δεν σας αρέσει στο σχολείο ή στη γειτονιά σας, τι σκέφτεστε πρώτα; «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα»; Ή «Μήπως μπορούμε να βρούμε μια λύση μαζί»;
Το να είσαι ενεργός πολίτης αρχίζει συχνά από αυτή τη δεύτερη σκέψη. Όχι επειδή έχεις έτοιμη την απάντηση, αλλά επειδή θέλεις να μάθεις, να ρωτήσεις, να ακούσεις και να προσπαθήσεις μαζί με άλλους.
Φανταστείτε ότι στο σχολείο σας υπάρχει ένα σημείο της αυλής που δεν είναι ευχάριστο ή ασφαλές για όλα τα παιδιά. Μπορεί να είναι πολύ ζεστό, δύσκολο να το προσεγγίσει κάποιος ή απλώς αφρόντιστο. Τι θα κάνατε; Θα παρατηρούσατε το πρόβλημα. Θα ρωτούσατε τους συμμαθητές σας, ιδιαίτερα εκείνους που επηρεάζονται περισσότερο. Θα συζητούσατε με τους εκπαιδευτικούς σας. Θα αναζητούσατε πληροφορίες. Και θα προτείνατε μια λύση που να μπορεί να γίνει πράξη.
Αυτό είναι ένα μικρό παράδειγμα περιβαλλοντικής δικαιοσύνης: να μη φροντίζουμε μόνο να γίνει ο χώρος καλύτερος, αλλά να γίνει καλύτερος για όλους. Να μην αποφασίζουν πάντα οι πιο δυνατές φωνές. Να ακούγονται και οι πιο ήσυχες.
Δεν χρειάζεται να κάνετε κάτι εντυπωσιακό. Μπορείτε να ξεκινήσετε με μια ερώτηση, μια ιδέα, μια συζήτηση στην τάξη, μια συνεργασία με άλλο σχολείο. Η αξία της προσπάθειάς σας δεν βρίσκεται μόνο στη φωτογραφία μιας όμορφης δράσης. Βρίσκεται στο ότι μάθατε να σκέφτεστε, να συνεργάζεστε και να επιμένετε όταν κάτι αξίζει να αλλάξει.
Και κάτι ακόμη πολύ σημαντικό: δεν είναι δική σας δουλειά να λύσετε μόνοι σας όλα τα προβλήματα του πλανήτη. Οι μεγάλοι έχουμε ευθύνες που πρέπει να αναλαμβάνουμε. Η δική σας φωνή, όμως, έχει θέση στις αποφάσεις που αφορούν τη ζωή σας.
Θα ήθελα λοιπόν να κρατήσετε τρεις απλές ερωτήσεις για όλη τη χρονιά: Τι συμβαίνει; Ποιον επηρεάζει; Τι μπορούμε να κάνουμε μαζί;
Αν τις πάρετε μαζί σας στο σχολείο, στον τόπο σας και στις συνεργασίες του Δικτύου, τότε ο «σημερινός μαθητής» δεν θα περιμένει απλώς να γίνει «αυριανός ενεργός πολίτης». Θα κάνει από σήμερα τα πρώτα ουσιαστικά βήματα.
Το περιβάλλον είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Και στον πυρήνα των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Όταν αυτά προστατεύονται αποτελεσματικά τότε μόνο ο άνθρωπος μπορεί να ζει με αξιοπρέπεια
«Η γνώση όταν δεν συνδέεται με την εμπειρία και τη συμμετοχή παραμένει εξωτερική στον άνθρωπο. Δεν γίνεται μέρος της ταυτότητάς του και δεν οδηγεί σε στάση ή πράξη»
Σας ευχαριστώ και εύχομαι μια δημιουργική χρονιά, γεμάτη ερωτήσεις, συνεργασία και μικρές, πραγματικές αλλαγές.
