Στις 23 Ιουλίου 1959, ο Ευάγγελος Παπανούτσος δημοσίευσε στο «Βήμα» ένα άρθρο με τίτλο «Αλλοτρίωση», στο οποίο παρουσίαζε τη σκέψη του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και την επίδρασή της στην ευρωπαϊκή φιλοσοφία. Το κείμενο αυτό επανήλθε πρόσφατα στη δημοσιότητα μέσα από το ιστορικό αρχείο του «Βήματος», προσφέροντας μια καλή αφορμή για να ξαναδιαβάσουμε έναν σπουδαίο Έλληνα παιδαγωγό και φιλόσοφο, αλλά και έναν στοχαστή που συνεχίζει να προκαλεί ερωτήματα για τη σχέση του ανθρώπου με την κοινωνία και τον εαυτό του. Για τους εκπαιδευτικούς των θεωρητικών μαθημάτων, η συνάντηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Ρουσσώ και ο Παπανούτσος δεν είναι απλώς ονόματα της ιστορίας των ιδεών. Η σκέψη τους προσφέρει αφετηρίες για προβλήματα που απασχολούν ακόμη την εκπαίδευση και την ανθρώπινη συμβίωση.
Ο Παπανούτσος παρουσιάζει τον Ρουσσώ ως έναν από τους μεγάλους ανανεωτές της ευρωπαϊκής σκέψης, έναν αυτοδίδακτο στοχαστή με οξύτατη κριτική ικανότητα, ο οποίος τόλμησε να αμφισβητήσει μια θεμελιώδη βεβαιότητα του Διαφωτισμού: ότι η πρόοδος των επιστημών και των τεχνών οδηγεί αναγκαστικά στη βελτίωση του ανθρώπου. Στην πραγματεία του για τις επιστήμες και τις τέχνες, ο Ρουσσώ απάντησε αρνητικά στο ερώτημα αν η ανάπτυξή τους συμβάλλει στη βελτίωση των ηθών. Δεν αρνείται απλώς την αξία της Γνώσης. Αμφισβητεί την αυτονόητη ταύτιση της πολιτισμικής προόδου με την ηθική πρόοδο. Ο πολιτισμός μπορεί να καλλιεργεί τις εξωτερικές μορφές της συμπεριφοράς, χωρίς να εξασφαλίζει την ηθική ποιότητα του ανθρώπου. Η κοινωνική ευγένεια, η μόρφωση και η πνευματική καλλιέργεια δεν αποτελούν από μόνες τους αποδείξεις αρετής.
Στο κέντρο της ρουσσωικής κριτικής βρίσκεται η αλλοτρίωση του ανθρώπου από τον γνήσιο εαυτό του. Ο Ρουσσώ τη διατυπώνει με τη διάκριση ανάμεσα στην amour de soi(=τη φυσική αγάπη του ανθρώπου για τον εαυτό του), και στην amour-propre(=την αγάπη για τον εαυτό όπως τον καθρεφτίζουν οι άλλοι). Η πρώτη αρκείται στην ύπαρξη, η δεύτερη χρειάζεται διαρκώς το βλέμμα των άλλων και τρέφεται από τη σύγκριση. Έτσι, ο άνθρωπος απομακρύνεται από την αυθεντικότητά του και εξαρτά την αυτοεκτίμησή του από την εικόνα που σχηματίζουν οι άλλοι γι' αυτόν. Δε ζει πλέον σύμφωνα με αυτό που είναι, αλλά σύμφωνα με αυτό που επιθυμεί να φαίνεται.
Ο φυσικός άνθρωπος ζει μέσα στον εαυτό του, ο πολιτισμένος μέσα στη γνώμη των άλλων. Η αλλοτρίωση, επομένως, δεν είναι απλώς κοινωνική εξάρτηση· είναι η απώλεια της αντιστοιχίας ανάμεσα στην εσωτερική υπόσταση και στην κοινωνική εικόνα του ανθρώπου. Ας προσέξουμε, όμως, κάτι που θα μας χρειαστεί παρακάτω: ο άλλος εδώ λειτουργεί ως καθρέφτης και κριτής, όχι ως μια διαφορετική υποκειμενικότητα που πρέπει να κατανοηθεί.
Η κριτική αυτή δεν περιορίζεται σε μια νοσταλγική εξιδανίκευση της φυσικής κατάστασης. Ο Παπανούτσος επισημαίνει ότι η ρουσσωική προβληματική άσκησε βαθιά επίδραση σε μεταγενέστερους στοχαστές, όπως ο Καντ, ο Σίλλερ, ο Χέγκελ, ο Μαρξ, ο Φρόυντ και ο Χάιντεγκερ. Η έννοια της αλλοτρίωσης απέκτησε έτσι διαφορετικές φιλοσοφικές και κοινωνικές σημασίες, διατηρώντας όμως ένα κοινό ερώτημα: τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν χάνει την αυτοτέλειά του και εξαρτά την ύπαρξή του από δυνάμεις που δεν ελέγχει; Για την εκπαίδευση, το ερώτημα είναι κρίσιμο. Μπορεί η μόρφωση να απελευθερώνει την κρίση και την προσωπικότητα ή μπορεί, αντίθετα, να αναπαράγει την προσαρμογή, την κοινωνική σύγκριση και την ανάγκη αποδοχής; Η Γνώση δεν γίνεται αυτομάτως Παιδεία. Χρειάζεται να συνδέεται με την αυτογνωσία, την κρίση και την ηθική ευθύνη.
Από αυτή τη διάκριση αναδύεται η Αλλοφοβία, έννοια που εισήγαγα το 2002 στο άρθρο μου «Information Technology Creates Allophobia. How to Eliminate It». Δεν την όρισα ως φόβο του ξένου ούτε ως συνώνυμο της ξενοφοβίας, αλλά ως «δυσκολία σχέσης και κατανόησης του Άλλου». Ο Άλλος δεν είναι υποχρεωτικά ο αλλοδαπός, ο μετανάστης ή ο πολιτισμικά διαφορετικός. Μπορεί να είναι ο γείτονας, ο συνάδελφος, ο συγγενής, ακόμη και ο αδελφός. Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς, αλλά η δυσκολία να αναγνωρίσουμε ότι ο απέναντί μας διαθέτει μια διαφορετική υποκειμενικότητα, μια δική του οπτική και μια εμπειρία που δεν ταυτίζεται με τη δική μας. Η κατανόηση του Άλλου δεν σημαίνει αναγκαστικά αποδοχή των απόψεών του. Προϋποθέτει, όμως, την προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς σκέφτεται και από ποια βιώματα διαμορφώνεται η στάση του. Εδώ η βεμπεριανή Verstehen αποκτά ιδιαίτερη σημασία: η κατανόηση του νοήματος της ανθρώπινης δράσης προηγείται της αξιολόγησής της.
Στον 21ο αιώνα, η προβληματική αυτή αποκτά νέες διαστάσεις. Η ψηφιακή επικοινωνία πολλαπλασιάζει τις δυνατότητες επαφής, χωρίς να εξασφαλίζει σχέση. Μπορούμε να επικοινωνούμε με ανθρώπους σε όλο τον κόσμο και συγχρόνως να δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τον άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα μας. Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει κάτι καινούργιο: τον αλγοριθμικό Άλλο. Δεν είναι συνειδητή ανθρώπινη παρουσία, είναι όμως συνομιλητής που απαντά πάντα, δεν κουράζεται, δεν δυσανασχετεί και συνήθως προσαρμόζεται σε αυτό που ήδη σκεφτόμαστε. Ο ανθρώπινος Άλλος, αντίθετα, αντιστέκεται: έχει δική του οπτική, μας διορθώνει, μας απογοητεύει, μας υποχρεώνει να εξηγηθούμε. Αυτή η αντίσταση είναι που μας εκπαιδεύει στην κατανόηση. Ο κίνδυνος, λοιπόν, δεν είναι ότι η μηχανή θα αντικαταστήσει τις σχέσεις μας, αλλά ότι θα συνηθίσουμε έναν συνομιλητή χωρίς τριβή και θα χάσουμε την ανοχή στην «τριβή» που απαιτεί ο άνθρωπος. Η Αλλοφοβία δεν προκαλείται αυτομάτως από την τεχνολογία, όπως ούτε η αλλοτρίωση αποτελεί αναγκαία προϋπόθεσή της. Ο τρόπος, όμως, που σχεδιάζεται και χρησιμοποιείται ο αλγοριθμικός Άλλος μπορεί να την τροφοδοτήσει ή να την περιορίσει.
Για τους εκπαιδευτικούς, η διαδρομή από τον Ρουσσώ στον Παπανούτσο και από εκεί στην Αλλοφοβία δεν είναι μια θεωρητική περιπλάνηση χωρίς πρακτικό αντίκρισμα. Είναι μια πρόσκληση να ξανασκεφτούμε τον σκοπό της μόρφωσης. Το σχολείο δεν αρκεί να μεταδίδει γνώσεις, να καλλιεργεί δεξιότητες και να αξιολογεί επιδόσεις. Χρειάζεται να δημιουργεί συνθήκες στις οποίες οι μαθητές μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τη δική τους αυθεντικότητα, αλλά και να συναντούν τον διαφορετικό χωρίς να τον μετατρέπουν σε απειλή ή στερεότυπο.
Θυμάμαι ένα περιστατικό από την τάξη. Ένας μαθητής έλεγε ότι οι Πέρσες ήταν βάρβαροι. Εγώ, ως διδάσκων, του απάντησα ότι το έλεγαν οι Έλληνες, γιατί δεν καταλάβαιναν τις πολλές γλώσσες των λαών που επιστράτευε ο Ξέρξης. Ο μαθητής είπε ότι θα το σκεφτεί και θα ρωτήσει και τον πατέρα του, που είναι φιλόλογος. Ένας άλλος παρατήρησε ότι τους βαρβάρους αιχμαλώτους τους πουλούσαν για δούλους και τους απελευθέρωναν μόνο αν μάθαιναν ελληνικά, όπως τον Αίσωπο. Κι εγώ μίλησα για τον Πλάτωνα, που τον έπιασαν αιχμάλωτο πειρατές και τον πούλησαν για δούλο, αλλά εκείνος που τον αγόρασε τον απελευθέρωσε αμέσως, τον έβαλε για λίγο παιδαγωγό στα παιδιά του και μετά τον βοήθησε να γυρίσει στην Αθήνα. Οι πειρατές δεν ήταν Έλληνες ούτε ήξεραν ελληνικά. Ο Έλληνας που μιλούσε ελληνικά έγινε δούλος, και η γλώσσα δεν τον έσωσε.
Τα τρία παραδείγματα δείχνουν το ίδιο πράγμα. Η λέξη «βάρβαρος» γεννήθηκε από την ακατανοησία μιας γλώσσας και κατέληξε χαρακτηρισμός της ποιότητας του ανθρώπου: το «δεν καταλαβαίνω» έγινε «είναι κατώτερος». Η ιστορία του Αισώπου δείχνει ότι ο Άλλος μπορούσε να ενταχθεί, αλλά μόνο αν γινόταν όμοιος. Αυτό δεν είναι κατανόηση του Άλλου, είναι αφομοίωσή του. Και η περίπτωση του Πλάτωνα δείχνει ότι ο Άλλος δεν είναι σταθερή κατηγορία: όποιος σήμερα είναι «ο δικός μας» μπορεί αύριο να βρεθεί Άλλος. Και στις τρεις περιπτώσεις, η αδυναμία κατανόησης είχε ήδη μετατραπεί σε κρίση πριν κάποιος ρωτήσει γιατί. Ο μαθητής δεν ήταν αλλοτριωμένος με τη ρουσσωική έννοια. Επαναλάμβανε μια κληρονομημένη λέξη. Η Αλλοφοβία, λοιπόν, δεν χρειάζεται αλλοτρίωση για να υπάρξει, και το σχολείο μπορεί να την αναπαράγει, όταν μεταδίδει Γνώση χωρίς να ρωτά πώς γεννήθηκε.
Ο ρόλος του δασκάλου, σε μια τέτοια στιγμή, δεν είναι να διορθώσει, αλλά να κάνει την ερώτηση που θα βοηθήσει τον μαθητή να δει από πού προέρχεται η λέξη. Δεν επιπλήττει, γιατί το ηθικό σύνθημα («δεν επιτρέπεται να το λες») ζητά στάση πριν από την κατανόηση. Μεταθέτει το βλέμμα από το «ποιοι ήταν οι Πέρσες» στο «πώς τους έβλεπαν οι Έλληνες και γιατί». Αφήνει χώρο στους μαθητές, ώστε η τάξη να γίνει διάλογος και όχι μετάδοση. Και δείχνει με το παράδειγμά του ότι η κατανόηση δεν σημαίνει συμφωνία: δεν συμφωνεί με το «οι Πέρσες ήταν βάρβαροι», αλλά ούτε κατηγορεί τον μαθητή, κατανοεί γιατί το λέει.
Ίσως αυτή να είναι η πιο επίκαιρη συνάντηση του Ρουσσώ με τον Παπανούτσο: η υπενθύμιση ότι η πρόοδος του πολιτισμού δεν εγγυάται από μόνη της την ανθρωπιά. Και η πρόκληση του 21ου αιώνα είναι να συνδυάσουμε την αναζήτηση του γνήσιου εαυτού με την κατανόηση του Άλλου.
