Σε μεγάλο βαθμό το κοινωνικό υπόστρωμα για τη διάδοση και πρόσληψη φασιστικών ιδεών στα σχολεία είναι η αποδιοργάνωση του σχολικού βιόκοσμού (υπερπλήρη τμήματα, κατάσταση σχολείων, ποινικοποίηση των μαθητικών συμπεριφορών, έλλειψη εκπαιδευτικών κ.ά.), η υπονόμευση του σχολείου της γειτονιάς από τα "πρότυπα σχολεία", ότι περίπου κατέβασε τους Γάλλους μαθητές στους δρόμους, οι χαμηλές προσδοκίες που προετοιμάζουν τους έφηβους και τους νέους μας να αποδεχτούν οποιαδήποτε δουλειά (κακοπληρωμένες, δουλειές του ποδαριού, επισφαλείς) και το κοινωνικό Bullying που δέχεται η οικογένειά τους, στη δουλειά, στη σχέση τους με το κράτος (ακρίβεια, φορολογία, καταστολή κ.λπ.). Χωρίς να υποτιμούμε τα παιδαγωγικά μέσα και τις εκπαιδευτικές "δράσεις", θα ήταν μια αντιστροφή της πραγματικότητας να αναζητούμε αποκλειστικά και μόνο τις αιτίες του φαινομένου στις ιδέες, στις αντιλήψεις, στις στάσεις των ατόμων αγνοώντας την ίδια τη κοινωνική πραγματικότητα, τις συνθήκες ζωής και εργασίας των ανθρώπων. Εξάλλου όπως δείχνει η ίδια η πραγματικότητα δεν αρκεί η γνώση, οι πληροφορίες για τον εγκληματικό χαρακτήρα του φασισμού και της Χρυσής Αυγής, γιατί παρά τη καταδίκη τους επανέρχονται, βρίσκοντας μεγάλη απήχηση στους νέους και στα σχολεία στις εργατικές και λαϊκές συνοικίες.
Αυτό αφορά περισσότερο το κυρίαρχο «αντιφασιστικό λόγο» που μέσω ενός διδακτισμού και κραδαίνοντας το «πολιτικά ορθό» και θέλοντας να εγκλωβίσει εκ νέου τη κοινωνική διαμαρτυρία στη συστημική λογική του «δημοκρατικού τόξου», εγκαλεί τους νέους από τα εργατικά και λαϊκά στρώματα για τις επιλογές τους, παρόλο που το κοινωνικό υπόστρωμα (κοινωνικό Bullying, δομική βια), όπως αναφέραμε παραπάνω, μεσολαβείται και αναπαράγεται κοινωνικά και πολιτισμικά σε μεγάλο βαθμό στις πρακτικές και μορφές κοινωνικοποίησης και εργασίας των εφήβων και των νέων μας. Αυτές αρθρώνονται πάνω στη βιωμένη εμπειρία καταπίεσης και κοινωνικής τους περιφρόνησης που διαμορφώνουν ομόλογες επιτελέσεις υποκειμενικοποίησης και συγκρότηση εαυτού και συλλογικής ταυτότητας κ.λπ.
Επομένως οποιαδήποτε αντιφασιστική παρέμβαση, οποιαδήποτε αντιφασιστική δράση οφείλει να διακρίνει ανάμεσα στην εμπειρία ζωής των νέων που διαπερνάτε από τους δομικούς καταναγκασμούς (εργασία, κράτος, εκπαιδευτικές-κοινωνικές πολιτικές) που λειτουργούν ως μηχανισμοί κοινωνικής πειθάρχησης και τις φασιστικές ιδέες ακόμη και αν βρίσκονται σε ανάδραση μαζί τους. Διακριτές επίσης από τις φασιστικές ιδέες οφείλουν να είναι και φαινόμενα σχολικού εκφοβισμού με την έννοια πως οι οριζόντιες σχέσεις του σχολικού βιόκοσμου παρά τις εσωτερικές τους «ασυμμετρίες» δε βγάζουν αυτόματα στο πρώτο. Σε τελική ανάλυση η διάδοση φασιστικών ιδεών στα σχολεία ακολουθεί την επιδείνωση των συνθηκών εργασίας και ζωής των εργατικών και λαϊκών στρωμάτων και γίνεται μέρος της μεταμόρφωσης του σχολείου από χώρο κοινωνικοποίησης και μάθησης σε ίδρυμα, όπου κυριαρχεί η «τιμωρητική παιδαγωγική», η ποινικοποίηση της σχολικής ζωής, η αποβολή από το σχολείο και ο σωφρονισμός στο «τεχνικό γυμνάσιο» και στην «κοινωνική εργασία», ο ψυχιατρικός έλεγχος των εκπαιδευτικών κ.ά. (βλ. Εθνική Στρατηγική της Κυβέρνησης για την Πρόληψη της Βίας και την Παραβατικότητα των Ανηλίκων 2025-2030). Mπορεί όμως η αναφορά στις φασιστικές ιδέες να συνιστά και μια πράξη διαμαρτυρίας και «αντίστασης» των νέων μας -όπως το έχει προσδιορίσει στην κλασική του εθνογραφία για τη Βρετανική εργατική τάξη ο P. Wills (Μαθαίνοντας να δουλεύεις: Πώς τα παιδιά εργατικής προέλευσης επιλέγουν δουλειές της εργατικής τάξης, Αθήνα 2012)- κυρίως στις Δυτικές συνοικίες σ’ ένα κατεξοχήν αστικό θεσμό και τις αξίες του για κοινωνική ανέλιξη, ατομικισμό, «ταξική αρμονία» που έρχεται όμως σε αντίθεση με τη δική τους βιωμένη εμπειρία. Μ’ αυτή την έννοια όχι μόνο το σχολείο αλλά και άλλοι κρατικοί θεσμοί (κοινωνική πρόνοια, ΔΥΠΑ κ.λπ.) εμβολίζουν την δική τους εμπειρία ζωής και εργασίας, όπως και την εμπειρία των οικογενειών τους, απαξιώνοντας πάραυτα οποιαδήποτε στοιχειώδη οργάνωση αυτής της εμπειρίας και μετεξέλιξής της σε κοινωνική δράση (ατομική και συλλογική).
Αν θέλουμε λοιπόν να κρατήσουμε τη νεολαία, τους έφηβους, τους μαθητές και τις μαθήτριες μακριά από τις φασιστικές ιδέες και τις φασιστικές πρακτικές οφείλουμε να πάμε πέρα από τον διατεταγμένο αντιφασισμό που ενδεχομένως ταιριάζει στη πολιτική μας κοινωνικοποίησης και τον καταγγελτικό λόγο που τον συνοδεύει σε μια παιδαγωγική της αντίστασης δημιουργώντας τους κοινωνικούς όρους για τον «αντιφασισμό από τα κάτω». Αυτό προϋποθέτει πρώτα την κατανόηση των συνθηκών ζωής που μεγαλώνουν, κοινωνικοποιούνται και γίνονται υποκείμενα οι νέοι μας σε συνθήκες όμως που βρίσκονται πρωτίστως εκτός σχολείου. Το γεγονός αυτό μας φέρνει πάλι μπροστά στο γενικό πρόβλημα. Πώς οργανώνουμε τον αγώνα για καλύτερες συνθήκες ζωής και εργασίας των εργατικών και λαϊκών στρωμάτων, πώς η εμπειρία της καταπίεσης της περιφρόνησης και της απαξίωσης μετασχηματίζεται σε συλλογική δράση και πως συγκροτούνται οι κοινωνικές συμμαχίες για τη κοινωνική αλλαγή;
Θανάσης Αλεξίου, Καθηγητής Κοινωνιολογίας/Πανεπιστήμιο Αιγαίου
