Ένα παιδί προσπαθεί να καταλάβει τα κλάσματα. Έχει αρχίσει να ξεχωρίζει τι σημαίνει αριθμητής και παρονομαστής, αλλά ακόμη διστάζει, μπερδεύεται, χρειάζεται ένα διαφορετικό παράδειγμα. Η εκπαιδευτικός σχεδιάζει να επιστρέψει στην απορία του την επόμενη ημέρα. Μόνο που την επόμενη ημέρα υπάρχει προγραμματισμένη δράση. Τη μεθεπόμενη μια παρουσίαση. Ακολουθούν μια επίσκεψη, μια ενημέρωση, η προετοιμασία μιας εκδήλωσης.
Το παράδειγμα είναι υποθετικό. Το παιδαγωγικό ερώτημα, όμως, απολύτως πραγματικό: πόσο χώρο αφήνει το σχολικό πρόγραμμα στη συνέχεια της μάθησης;
Ένα σχολείο μπορεί να έχει γεμάτο ημερολόγιο και να δυσκολεύεται να εξασφαλίσει στα παιδιά τον χρόνο που χρειάζονται για να διαβάσουν προσεκτικά, να συζητήσουν, να δοκιμάσουν μια λύση και να επιστρέψουν στο λάθος τους. Η δραστηριότητα είναι ορατή. Η κατανόηση χρειάζεται προσεκτικότερη παρατήρηση.
Η γεμάτη ατζέντα δεν είναι παιδαγωγικό κριτήριο
Μια εκπαιδευτική επίσκεψη μπορεί να ανοίξει έναν ορίζοντα που το βιβλίο μόνο του δυσκολεύεται να προσφέρει. Ένα θεατρικό εργαστήρι μπορεί να δώσει φωνή σε παιδιά που σιωπούν στην τάξη. Μια περιβαλλοντική έρευνα μπορεί να ενώσει τη γνώση με τον τόπο όπου ζουν οι μαθητές.
Η αξία αυτών των πρωτοβουλιών βρίσκεται στη σύνδεσή τους με τη μάθηση: στην προετοιμασία, στα ερωτήματα που γεννούν, στην επεξεργασία που ακολουθεί.
Όταν, όμως, οι προσκλήσεις και οι υποχρεώσεις συσσωρεύονται, κάθε δράση κινδυνεύει να κλείνει μόλις ολοκληρωθεί η διοργάνωσή της. Μένουν οι φωτογραφίες και η σχετική αναφορά, ενώ οι μαθητικές απορίες περιμένουν την επόμενη διαθέσιμη ώρα.
Έτσι διαμορφώνεται ένας προβληματικός τρόπος αποτίμησης: πόσα πραγματοποιήθηκαν, πόσοι συμμετείχαν, πόσες συνεργασίες αναπτύχθηκαν. Το τι κατάλαβαν τα παιδιά και πώς αξιοποίησαν όσα έζησαν χωρά δυσκολότερα σε έναν πίνακα απολογισμού.
Η καθημερινή διδασκαλία έχει αθέατη εργασία
Υπάρχουν μαθήματα χωρίς εντυπωσιακή κατάληξη. Μια ώρα αφιερωμένη στην κατανόηση μιας παραγράφου. Μια συζήτηση που προχωρά αργά, επειδή οι μαθητές δυσκολεύονται να αιτιολογήσουν τη γνώμη τους. Μια δεύτερη προσπάθεια πάνω στην ίδια μαθηματική έννοια.
Αυτή η δουλειά απαιτεί προετοιμασία, παρατήρηση και προσαρμογή. Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να διακρίνει ποιος κατάλαβε, ποιος ακολουθεί μηχανικά και ποιος έχει ήδη παραιτηθεί από την προσπάθεια χωρίς να το εκδηλώνει.
Χρειάζεται επίσης την ελευθερία να αλλάξει τον σχεδιασμό του, να επιμείνει περισσότερο, να αφήσει μια συζήτηση να εξελιχθεί. Η προστασία του διδακτικού χρόνου είναι προστασία αυτής της δυνατότητας.
Όταν κάθε εβδομάδα αποκτά νέες προτεραιότητες, η συνέχεια γίνεται εύθραυστη. Το μάθημα ξαναρχίζει, ανακεφαλαιώνει, προσπαθεί να βρει το σημείο όπου σταμάτησε. Και η πίεση της ύλης παραμένει, σαν να μην έχει μεσολαβήσει καμία διακοπή.
Ποιος πληρώνει περισσότερο τον κατακερματισμό
Οι συνέπειες δεν κατανέμονται ισότιμα. Ένας μαθητής με υποστήριξη στο σπίτι μπορεί να βρει κάποιον να του εξηγήσει όσα δεν πρόλαβε να επεξεργαστεί. Μια οικογένεια με οικονομική δυνατότητα μπορεί να αναζητήσει πρόσθετη βοήθεια.
Για ένα άλλο παιδί, η σχολική τάξη είναι ο βασικός χώρος όπου μπορεί να ζητήσει εξήγηση, να εξασκηθεί με καθοδήγηση και να αποκτήσει εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του.
Η σταθερότητα του προγράμματος έχει, επομένως, και κοινωνική σημασία. Όσο η εμπέδωση μεταφέρεται στο σπίτι, τόσο μεγαλύτερο βάρος αποκτούν οι άνισες δυνατότητες των οικογενειών.
Αυτό χρειάζεται να συνυπολογίζεται όταν μια ακόμη πρωτοβουλία διεκδικεί διδακτικές ώρες. Μαζί με το πιθανό όφελος υπάρχει και το κόστος του χρόνου που αφαιρείται.
Ο εκπαιδευτικός ανάμεσα στην τάξη και στην τεκμηρίωση
Κάθε διοργάνωση συνοδεύεται από εργασία: επικοινωνίες, άδειες, συντονισμό, υλικό, προετοιμασία μαθητών. Συχνά προστίθενται αναφορές, απολογισμοί, καταχωρίσεις και αναρτήσεις.
Ο χρόνος αυτός προέρχεται από τις ίδιες περιορισμένες αντοχές που χρειάζονται για τον σχεδιασμό του μαθήματος, τη διόρθωση των εργασιών και την επικοινωνία με τις οικογένειες.
Όταν η τεκμηρίωση γίνεται δυσανάλογη, ο εκπαιδευτικός καλείται να αποδεικνύει διαρκώς τη δουλειά του, διαθέτοντας λιγότερο χρόνο για να την κάνει. Η παιδαγωγική πρωτοβουλία κινδυνεύει τότε να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά διοικητικής εκκρεμότητας.
Λιγότερες υποχρεώσεις, ουσιαστικότερες επιλογές
Η διέξοδος χρειάζεται σαφή ιεράρχηση. Κάθε δράση οφείλει να έχει συγκεκριμένο εκπαιδευτικό σκοπό, να εντάσσεται στον προγραμματισμό του σχολείου και να αφήνει χρόνο για προετοιμασία και επεξεργασία. Ο Σύλλογος Διδασκόντων χρειάζεται ουσιαστικό λόγο στην επιλογή της, μαζί με τη δυνατότητα να απορρίπτει προτάσεις που υπερφορτώνουν το πρόγραμμα.
Χρειάζεται επίσης περιορισμός των επαναλαμβανόμενων καταγραφών και αναγνώριση της καθημερινής διδασκαλίας ως δημιουργικού έργου, ακόμη και όταν δεν συνοδεύεται από δημόσια παρουσίαση.
Ένα σχολείο μπορεί να είναι ζωντανό μέσα σε μια ήσυχη τάξη: όταν ένα παιδί τολμά να ρωτήσει, όταν μια πρόχειρη απάντηση γίνεται τεκμηριωμένη σκέψη, όταν μια δυσκολία αρχίζει επιτέλους να ξεκαθαρίζει.
Αυτές οι στιγμές χρειάζονται θέση στο πρόγραμμα. Και αρκετό χρόνο για να συμβούν.
