Ο Βρετανός ιστορικός Έντουαρντ Πάλμερ Τόμσον (E. P. Thompson), με το έργο του Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης (1963), συνέβαλε στην ανάπτυξη μιας ιστορίας «από τα κάτω». Αντί να περιορίζεται στις αποφάσεις των κυβερνήσεων και στις πράξεις των μεγάλων προσωπικοτήτων, αναζητούσε την ιστορία στις εμπειρίες, τις συγκρούσεις και την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων. Ήθελε, όπως χαρακτηριστικά έγραφε, να διασώσει από την περιφρόνηση των μεταγενέστερων ανθρώπους που η συμβατική ιστοριογραφία συχνά προσπερνούσε.
Αυτή την οπτική μάς βοηθά να προσεγγίσουμε και το έργο του Θανάση Πέτρου. Μέσα από τα ιστορικά graphic novels του, οι μεγάλες ιστορικές ανατροπές αποκτούν πρόσωπα, χώρους και ανθρώπινες διαδρομές.
Με τους Ομήρους του Γκαίρλιτς (2019), το 1922: Το τέλος ενός ονείρου (2021), το 1923: Εχθρική πατρίδα (2022), το 1936: Ετοιμόρροπη δημοκρατία (2024) και το 1941: Αυστηρά συσκότισις, ο Πέτρου παρακολουθεί την ελληνική κοινωνία μέσα από διαδοχικές κρίσεις. Η στρατιωτική ήττα μετατρέπεται σε προσφυγικό ζήτημα, οι πολιτικές αντιθέσεις οξύνονται κατά τον Μεσοπόλεμο και η Κατοχή φέρνει νέες στερήσεις, συγκρούσεις και διλήμματα επιβίωσης. Πώς βίωσαν οι απλοί άνθρωποι τη Μικρασιατική Καταστροφή, την προσφυγιά, τη δικτατορία και τον Εμφύλιο; Το έργο του Θανάση Πέτρου προσεγγίζει αυτές τις ιστορικές περιόδους μέσα από τις εμπειρίες των ανθρώπων, τις οικογενειακές σχέσεις και την καθημερινότητά τους.
Με τους Ομήρους του Γκαίρλιτς (2019), το 1922: Το τέλος ενός ονείρου (2021), το 1923: Εχθρική πατρίδα (2022) και το 1936: Ετοιμόρροπη δημοκρατία (2024), ο Πέτρου παρακολουθεί την ελληνική κοινωνία μέσα από διαδοχικές κρίσεις και μέσω των ηρώων – καθημερινών ανθρώπων που έχει κατασκευάσει για τις ανάγκες της αφήγησης. Η στρατιωτική ήττα μετατρέπεται σε προσφυγικό ζήτημα, η εγκατάσταση των προσφύγων δημιουργεί νέες κοινωνικές σχέσεις και οι πολιτικές αντιθέσεις οξύνονται κατά τον Μεσοπόλεμο.
1946: Μόνο μίσος. Η Ελλάδα στις απαρχές του Εμφυλίου
Στο 1946: Μόνο μίσος, ο Πέτρου στρέφεται στην Ελλάδα μετά την Απελευθέρωση. Η ήττα της ναζιστικής Γερμανίας δεν οδηγεί στην ειρηνική ανασυγκρότηση. Η Κατοχή, τα Δεκεμβριανά, η Συμφωνία της Βάρκιζας, οι διώξεις και η πολιτική βία διαμορφώνουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο η χώρα οδεύει προς τον Εμφύλιο.
Οι συγκρούσεις δεν περιορίζονται στα κόμματα και στις πολιτικές οργανώσεις. Επηρεάζουν τις οικογένειες, τις φιλίες και τις γειτονιές. Άνθρωποι που μέχρι χθες συνυπήρχαν βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα, ενώ ο φόβος και η ανασφάλεια επηρεάζουν τις καθημερινές τους επιλογές.
Ο τίτλος Μόνο μίσος θέτει ένα σημαντικό ερώτημα: Πώς διαμορφώθηκε αυτό το μίσος; Ο Εμφύλιος δεν μπορεί να εξηγηθεί ως αποτέλεσμα μιας διαχρονικής αδυναμίας των Ελλήνων να συνυπάρξουν. Χρειάζεται να εξεταστούν οι πολιτικές επιλογές, οι κοινωνικές αντιθέσεις, οι μηχανισμοί εξουσίας και οι διεθνείς παρεμβάσεις που συνέβαλαν στην κλιμάκωση της σύγκρουσης.
Το graphic novel ως υλικό για τη διδασκαλία της Ιστορίας
Η εικονογραφημένη αφήγηση επιτρέπει στους μαθητές να παρατηρήσουν χώρους, πρόσωπα, αντικείμενα και συμπεριφορές της εποχής. Ένα καρέ μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για ερωτήματα που δεν προκύπτουν εύκολα από την απομνημόνευση γεγονότων και χρονολογιών.
Πώς επηρέαζε η πολιτική βία την καθημερινή ζωή; Πώς συνδέονταν οι τοπικές συγκρούσεις με τις αποφάσεις της κεντρικής εξουσίας; Ποιες δυνατότητες επιλογής είχαν οι άνθρωποι εκείνης της περιόδου;
Οι εικόνες, βέβαια, αποτελούν ιστορικές αναπαραστάσεις και χρειάζεται να εξετάζονται σε συνδυασμό με πηγές και ιστορικές μελέτες.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του έργου του Θανάση Πέτρου βρίσκεται στο ότι μεταφέρει το βλέμμα από τα μεγάλα γεγονότα στους ανθρώπους που τα έζησαν. Το 1946: Μόνο μίσος προσφέρει έτσι μια ευκαιρία να προσεγγίσουμε μια δύσκολη περίοδο της ελληνικής ιστορίας, αναζητώντας τις αιτίες των συγκρούσεων αντί να τις αποδίδουμε απλώς στο μίσος.
