Γιατί ένας μαθητής μπορεί να παρακολουθεί επί μία ώρα σύντομα βίντεο στο διαδίκτυο, αλλά δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί για είκοσι λεπτά σε ένα σχολικό κείμενο; Γιατί αισθανόμαστε την ανάγκη να ελέγχουμε συνεχώς το κινητό μας;
Μια απάντηση βρίσκεται στην «οικονομία της προσοχής» (attention economy). Η ανθρώπινη προσοχή αποτελεί πλέον πολύτιμο οικονομικό πόρο. Όσο περισσότερο χρόνο περνά ένας χρήστης σε μια ψηφιακή πλατφόρμα, τόσο περισσότερες ευκαιρίες δημιουργούνται για διαφημιστικά έσοδα, συλλογή δεδομένων και εμπορική αξιοποίησή τους.
Η διεκδίκηση της προσοχής δεν είναι καινούργια
Η προσπάθεια προσέλκυσης της προσοχής του κοινού δεν εμφανίστηκε με το διαδίκτυο. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούσαν σύντομα συνθήματα, εύστοχες ατάκες και σύμβολα για να επικοινωνήσουν με το ευρύ κοινό. Ακόμη και πολιτικοί με σημαντική φιλοσοφική ή συγγραφική παραγωγή συμπύκνωναν συχνά τις σύνθετες ιδέες τους σε απλές φράσεις με πολιτικό βάθος και συναισθηματικό φορτίο. Ανάλογες τεχνικές χρησιμοποιήθηκαν αργότερα από τις εφημερίδες, τη διαφήμιση, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση.
Επομένως, το νέο στοιχείο δεν είναι η διεκδίκηση της προσοχής, αλλά οι τεχνολογικές δυνατότητες και η οικονομική σημασία που έχει αποκτήσει.
Η προσοχή ως στοιχείο του καπιταλισμού της πλατφόρμας
Ήδη από το 1971, ο νομπελίστας Χέρμπερτ Σάιμον είχε επισημάνει ότι ο πλούτος των πληροφοριών δημιουργεί έλλειμμα προσοχής.
Σήμερα, η οικονομία της προσοχής αποτελεί δομικό στοιχείο του καπιταλισμού της πλατφόρμας, όπως έχει αναλυθεί από τον Nick Srnicek. Στα επιχειρηματικά μοντέλα πολλών ψηφιακών πλατφορμών, η προσοχή των χρηστών συνδέεται άμεσα με την παραγωγή οικονομικής αξίας.
Οι αλγόριθμοι καταγράφουν τις προτιμήσεις και τις αντιδράσεις μας, προσαρμόζοντας το περιεχόμενο ώστε να ενθαρρύνεται η παραμονή μας στην οθόνη. Η προσοχή δεν διεκδικείται απλώς, όπως συνέβαινε στο παρελθόν. Μετριέται, αναλύεται και αξιοποιείται εμπορικά σε τεράστια κλίμακα.
Το σχολείο απέναντι στην οικονομία της προσοχής
Η σχολική μάθηση λειτουργεί με διαφορετικούς όρους. Η ανάγνωση ενός απαιτητικού κειμένου, η επίλυση ενός προβλήματος ή η κατανόηση ενός ιστορικού γεγονότος απαιτούν χρόνο και συγκέντρωση, χωρίς πάντοτε άμεση ανταμοιβή.
Αντίθετα, πολλές ψηφιακές εφαρμογές προσφέρουν συνεχή εναλλαγή ερεθισμάτων και άμεση ικανοποίηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι νέες γενιές έχουν χάσει την ικανότητα συγκέντρωσης. Σημαίνει ότι το σχολείο λειτουργεί σε ένα περιβάλλον όπου η προσοχή των μαθητών διεκδικείται συστηματικά από ισχυρούς εμπορικούς μηχανισμούς.
Μήπως, λοιπόν, το μάθημα πρέπει να γίνει πιο διασκεδαστικό, με σύντομα βίντεο και γρήγορες εναλλαγές; Η τεχνολογία μπορεί ασφαλώς να εμπλουτίσει τη διδασκαλία. Μήπως χρειάζονται εκπαιδευτικές δράσεις στις οποίες οι μαθητές και οι μαθήτριες να πρέπει να φτιάξουν σενάρια από τα μαθήματα, να οπτικοποιήσουν, να δραματοποιήσουν; Μήπως χρειάζεται περισσότερη σύνδεση του μαθήματος με τη ζωή; Μήπως το κινητό μπορεί από «εχθρός» να γίνει παιδαγωγικός σύμμαχος;
Η μάχη για την ανθρώπινη προσοχή είναι παλιά. Το καινούργιο είναι ότι η προσοχή έχει ενσωματωθεί στον ίδιο τον μηχανισμό παραγωγής κέρδους της ψηφιακής οικονομίας. Και αυτό είναι που δεν μπορεί εύκολα να αντιπαλέψει το σχολείο.
