Οι σχολικές εκδρομές είναι μάθημα έξω από την τάξη. Ένα μουσείο, ένας αρχαιολογικός χώρος, ένα δάσος ή μια επίσκεψη σε έναν χώρο εργασίας συνήθως μπορούν να προσφέρουν στα παιδιά όσα δύσκολα χωρούν σε ένα βιβλίο. Για να λειτουργήσουν όμως πραγματικά παιδαγωγικά χρειάζονται τρία πράγματα: εύκολη οργάνωση, δυνατότητα συμμετοχής όλων των παιδιών και καθαρές ευθύνες.
Η νέα υπουργική απόφαση για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση (Φ.12/109328/Δ1, ΦΕΚ Β΄ 5344/31.8.2026) κινείται προς την κατεύθυνση περισσότερων δράσεων έξω από το σχολείο. Ορίζει ότι ο συνολικός αριθμός τους δεν μπορεί να είναι μικρότερος από έξι ανά τμήμα και ανά σχολικό έτος. Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκη για έξι εκδρομές με λεωφορείο, γιατί στο σύνολο περιλαμβάνονται διαφορετικές μορφές εκπαιδευτικών και διδακτικών επισκέψεων.
Μαζί όμως με τις δράσεις αυξάνεται αισθητά και η διοικητική δουλειά του σχολείου. Οι αναγκαίοι έλεγχοι ασφαλείας είναι αυτονόητοι. Όμως όλο και περισσότερες διαδικασίες, έγγραφα και συντονιστικές υποχρεώσεις περνούν στους διευθυντές και στους εκπαιδευτικούς των σχολικών μονάδων, αφαιρώντας χρόνο από το παιδαγωγικό τους έργο.
Δημιουργείται λοιπόν μια τριμελής επιτροπή σε κάθε σχολείο, με ευθύνη για την οργάνωση των μετακινήσεων και την αναζήτηση μεταφορικών μέσων. Για μια μετακίνηση με τουριστικό λεωφορείο ο διευθυντής πρέπει τουλάχιστον τρεις ημέρες πριν, να διαβιβάσει στην Τροχαία επτά διαφορετικά στοιχεία για το όχημα και τον οδηγό. Από άδεια κυκλοφορίας και ΚΤΕΟ μέχρι στοιχεία ταχογράφου.
Μέρος αυτής της διαδικασίας είχε ήδη εισαχθεί με εγκύκλιο του 2024. Τότε προβλέφθηκε η ηλεκτρονική αποστολή δικαιολογητικών στην Τροχαία, τα οποία έστελνε προηγουμένως στο σχολείο η μεταφορική εταιρεία και των οποίων την ισχύ έλεγχε η ίδια η Τροχαία. Το 2026 η διαδικασία ενσωματώνεται πλέον αναλυτικά στο κανονιστικό πλαίσιο.
Στη Γαλλία, αντίθετα, η προσπάθεια περιορισμού της γραφειοκρατίας είναι συγκεκριμένη. Η εγκύκλιος του 2024 θέτει ρητά ως στόχο τη μόνιμη απλοποίηση της οργάνωσης των σχολικών ταξιδιών και τη μείωση του χρόνου διεκπεραίωσης των εγκρίσεων. Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση οι επαναλαμβανόμενες υποχρεωτικές έξοδοι δεν χρειάζονται νέα διαδικασία κάθε φορά: μπορούν να εγκρίνονται μία φορά στην αρχή του σχολικού έτους ή, όταν αφορούν συγκεκριμένο τρίμηνο, στην αρχή του τριμήνου.
Στις σκανδιναβικές χώρες υπάρχουν κανόνες, σχέδια ασφάλειας και διοικητικές υποχρεώσεις για τις σχολικές εκδρομές. Το βάρος όμως πέφτει κυρίως στον παιδαγωγικό σχεδιασμό, στην εκτίμηση κινδύνου, στην ισότιμη συμμετοχή και στην ευθύνη του σχολικού φορέα. Δεν υπάρχει αντίστοιχο σύστημα όπου το σχολείο συγκεντρώνει και διαβιβάζει για κάθε μετακίνηση τεχνικό φάκελο του επαγγελματικού λεωφορείου και του οδηγού.
Υπάρχει όμως και μια άλλη πολύ σοβαρή πλευρά που αναδεικνύεται: ποια παιδιά μπορούν τελικά να συμμετέχουν στις εκδρομές και ποια όχι. Στην Ελλάδα το κόστος των σχολικών εκδρομών και μετακινήσεων επιβαρύνει τις οικογένειες. Αρκετές οικογένειες δεν μπορούν να πληρώσουν και το παιδί τους μένει έξω από πολύ χρήσιμες δραστηριότητες που οργανώνει το σχολείο τους. Η νέα υπουργική απόφαση προβλέπει τουλάχιστον έξι δράσεις τον χρόνο, χωρίς να αλλάζει το απαράδεκτο ΄΄μοντέλο΄΄ αυτοχρηματοδότησης που ισχύει και περιορίζεται μόνο στη δυνατότητα συνεργασίας μεταξύ σχολείων για χαμηλότερο κόστος. Η Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδας, ζητά μεταξύ άλλων και κρατική οικονομική μέριμνα ώστε η συμμετοχή να είναι δωρεάν για όλους και να μην αποκλείεται κανένας μαθητής για οικονομικούς λόγους.
Σε άλλες χώρες η σύνδεση ανάμεσα στην εκπαιδευτική υποχρέωση και τη δημόσια χρηματοδότηση είναι σαφέστατη. Στη Δανία όταν μια εκδρομή ή πολυήμερη δράση αποτελεί μέρος της διδασκαλίας, ο δήμος καλύπτει τις αναγκαίες δαπάνες των μαθητών και μαθητριών: μεταφορά, εισόδους, διαμονή και τα έξοδα συμμετοχής των εκπαιδευτικών. Στη Νορβηγία, ο δήμος οφείλει να προσφέρει στους μαθητές της βασικής εκπαίδευσης τουλάχιστον μία σχολική μετακίνηση με τρεις συνεχόμενες διανυκτερεύσεις, ενώ ο νόμος απαγορεύει να ζητούνται από τις οικογένειες χρήματα για μεταφορά, κατασκηνωτικές διαμονές ή άλλα σχολικά ταξίδια που αποτελούν μέρος της εκπαίδευσης.
Ακόμη πιο καθαρό είναι το παράδειγμα της Φινλανδίας. Οι εκδρομές, επισκέψεις και άλλες δράσεις εκτός σχολείου που εντάσσονται στο ετήσιο πρόγραμμα θεωρούνται μέρος της βασικής εκπαίδευσης και πρέπει να είναι δωρεάν. Οι γονείς μπορούν να συμβάλλουν εθελοντικά σε συγκέντρωση χρημάτων, αλλά η συμμετοχή ενός παιδιού δεν μπορεί να εξαρτάται από το αν η οικογένειά του συνέβαλε οικονομικά.
Το τρίτο και σοβαρότερο ζήτημα αφορά τα όρια της ευθύνης.
Η ελληνική απόφαση ορίζει ότι ο υπεύθυνος της δράσης και οι συνοδοί εκπαιδευτικοί επιβλέπουν την τήρηση των ορίων ταχύτητας και μπορούν να ζητήσουν επανάληψη τροχονομικού ελέγχου κατά τη διαδρομή. Η πρόβλεψη αυτή δεν είναι καινούργια. Υπήρχε ήδη στο πλαίσιο του 2020 και σήμερα παραμένει μέσα σε ένα συνολικά πιο σύνθετο διοικητικό σύστημα.
Και εδώ η ευρωπαϊκή εμπειρία είναι ιδιαίτερα διδακτική.
Στη Γαλλία ο εκπαιδευτικός έχει σε όλη τη διάρκεια της εκδρομής σαφή υποχρέωση εποπτείας των μαθητών και φροντίζει για την ασφαλή διεξαγωγή της δραστηριότητας. Όταν η μετακίνηση γίνεται με λεωφορείο, χρησιμοποιείται επαγγελματίας οδηγός, ενώ οι συνοδοί φροντίζουν, μεταξύ άλλων, ώστε οι μαθητές να φορούν ζώνες ασφαλείας. Υπάρχει και μια σημαντική θεσμική προστασία: ο γαλλικός Κώδικας Εκπαίδευσης προβλέπει ότι όταν τίθεται ζήτημα αστικής ευθύνης εκπαιδευτικού για περιστατικό με μαθητή, απέναντι στον παθόντα την ευθύνη αναλαμβάνει το κράτος.
Στη Γερμανία η μεταφορική επιχείρηση είναι υπεύθυνη για την κανονική κατάσταση των οχημάτων και την καταλληλότητα του προσωπικού της. Στη Σουηδία, το σχολείο έχει την ευθύνη εποπτείας των μαθητών, ενώ η εταιρεία και ο οδηγός έχουν τις υποχρεώσεις για τον ταχογράφο και τους χρόνους οδήγησης. Στη Φινλανδία, ο εκπαιδευτικός έχει την ευθύνη για την εποπτεία των μαθητών και μαθητριών και για την εκτίμηση των κινδύνων μιας σχολικής δραστηριότητας. Η ευθύνη όμως για την οδήγηση, την τήρηση των ορίων ταχύτητας και τη νόμιμη λειτουργία της μεταφοράς ανήκει στον επαγγελματία οδηγό και στη μεταφορική επιχείρηση.
Το συμπέρασμα της σύγκρισης είναι ότι οι εκπαιδευτικοί στην Ευρώπη δεν έχουν μικρή ευθύνη για τους μαθητές τους. Άλλο όμως η εποπτεία των παιδιών, άλλο η επαγγελματική ευθύνη του οδηγού, άλλο η ευθύνη της μεταφορικής εταιρείας και άλλο ο κρατικός έλεγχος.
Οι σχολικές εκδρομές χρειάζονται περισσότερες ευκαιρίες, όχι περισσότερα εμπόδια. Χρειάζονται δημόσια στήριξη, απλές διαδικασίες και καθαρές αρμοδιότητες. Και ο κάθε εκπαιδευτικός πρέπει να έχει τα μάτια του στα παιδιά και όχι στο κοντέρ του λεωφορείου.
