Η εγχώρια και διεθνής κοινωνική και εκπαιδευτική πραγματικότητα βρίσκονται ενώπιον σημαντικών και κρίσιμων μεταβολών, οι οποίες διαμορφώνουν νέα δεδομένα και επηρεάζουν σε καθοριστικό βαθμό τη μαθησιακή, γνωστική, νοητική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη και συμπεριφορά των μαθητών. Οι μεταβολές αυτές καθιστούν αναγκαία την άμεση και αποτελεσματική παιδαγωγική και θεσμική αντιμετώπιση των αναδυόμενων προκλήσεων από το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού (Υ.ΠΑΙ.Θ.Α.), τη σχολική κοινότητα και την οικογένεια. Αναζητώντας τα αίτια αυτών των δεδομένων οδηγείται κανείς, συγκεκριμένα και νομοτελειακά, αφενός στα χρόνια προβλήματα λειτουργίας του εκπαιδευτικού συστήματος και, ειδικότερα, της εκπαιδευτικής διαδικασίας και αφετέρου και, ευρύτερα, σε παραμέτρους του κοινωνικού συστήματος, όπου σήμερα κυρίαρχο ρόλο διαδραματίζει η χρήση των ψηφιακών μέσων.
Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν διαμορφώσει, πλέον, μια νέα και διαφορετική κοινωνική πραγματικότητα, μια άλλη κοινωνική ζωή, στην οποία η επικοινωνία και οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν επιβαρυνθεί και αλλάξει σημαντικά. Ωστόσο, οφείλουμε να τονίσουμε ότι η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της επιβλαβής. Αντιθέτως, έχει αποβεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής και, ασφαλώς, και στην εκπαιδευτική διαδικασία, αλλά η επίδρασή της εξαρτάται από τον τρόπο, την ένταση, το πλαίσιο και τον σκοπό χρήσης.
Σε αυτό το περιβάλλον, προστίθεται και ένας ακόμη νέος, δυναμικός αλλά ασαφής και, εν πολλοίς, άγνωστος ρόλος, ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), η οποία εισέρχεται δυναμικά στην εκπαιδευτική πράξη, και όχι μόνο, ενώ η εφαρμογή της προκαλεί ποικίλες αντιδράσεις, από ενθουσιασμό και περιέργεια μέχρι ανησυχία και αβεβαιότητα. Έτσι, παρατηρούνται φαινόμενα κατά τα οποία η ΤΝ και τα κοινωνικά δίκτυα αξιοποιούνται με τρόπους που προσβάλλουν την αξιοπρέπεια και συμβάλλουν στην απαξίωση και την κοινωνική ταπείνωση τόσο των εκπαιδευτικών όσο και των συμμαθητών. Το φαινόμενο αυτό, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ψηφιακή βία, έχει ήδη λάβει ανησυχητικές διαστάσεις και καταγράφεται μεταξύ σημαντικού αριθμού μαθητών.
Ερευνητικά δεδομένα στον χώρο του σχολείου δείχνουν ότι τα σημερινά παιδιά είναι πιο εσωστρεφή, πιο οργισμένα, πιο απείθαρχα, πιο επιθετικά και πιο παραβατικά. Η κοινωνικοποίηση των παιδιών στη βία και τη μίμηση είναι συνεχής, σταθερή και συστηματική. Βία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και βία σχεδόν σε όλους τους κοινωνικούς χώρους. Όταν, όμως, το γεγονός αυτό αφορά έναν νέο, ο οποίος προσελκύεται από σκηνές ωμής βίας, ανεπίτρεπτους αστεϊσμούς, ρατσιστικά βίντεο ή ψηφιακό περιεχόμενο που ευτελίζει την ανθρώπινη υπόσταση, τότε το αποτέλεσμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας πραγματικός καταιγισμός από τοξικά και επιβλαβή μηνύματα. Επιπρόσθετα, τα παιδιά βρίσκονται σε μια ηλικία, στην οποία το αμυντικό σύστημα απέναντι στη δύναμη της εικόνας είναι περιορισμένο, η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής έντονη και η προσωπικότητα ακόμη υπό διαμόρφωση.
Η κατάσταση επιδεινώνεται όταν οι γονείς, λόγω απουσίας, κόπωσης ή αδυναμίας, δεν αποτελούν σταθερό σημείο αναφοράς. Τότε το διαδίκτυο γίνεται το βασικό υποκατάστατο προτύπων και κοινωνικοποίησης. Επιπλέον, τα σημερινά παιδιά είναι προσκολλημένα στην οθόνη (κινητά, τάμπλετ) για πολλές ώρες, χωρίς να ασκούνται σε φυσικές δραστηριότητες, σε αντίθεση με τις προηγούμενες γενιές. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, όμως, είναι ότι τα ψηφιακά ερεθίσματα συνδέονται άρρηκτα με την ευχαρίστηση και την προβολή. Δηλαδή, το βίαιο παιχνίδι γίνεται διασκέδαση, το προσβλητικό βίντεο προκαλεί γέλιο και η καταρράκωση της αξιοπρέπειας μετατρέπεται σε ψηφιακό και κοινωνικό θέαμα. Σε μια ηλικία, κατά την οποία η προσωπικότητα ακόμη δομείται, ο νέος κινδυνεύει να υιοθετήσει διαστρεβλωμένες πρακτικές, όπως είναι η επικράτηση του θεαθήναι, η φιλαυτία, η εγωπάθεια και ο καιροσκοπισμός. Ενδεχομένως, ο ώριμος ενήλικος, που διαθέτει, πλην των άλλων, και ισχυρή κριτική σκέψη, δεν κινδυνεύει στον ίδιο βαθμό. Όμως, ο νέος, που διακατέχεται από την προσδοκία της κοινωνικής αποδοχής, υιοθετεί εύκολα ό,τι συγκινεί τους συνομήλικους του.
Αποκαλυπτικές είναι οι έρευνες σχετικά με τις επιπτώσεις από τον εθισμό των παιδιών στη χρήση του διαδικτύου, δηλαδή τον ψηφιακό εθισμό: μείωση συγκέντρωσης, αυξημένη αφηρημάδα, μείωση σχολικών επιδόσεων, ευερεθιστότητα, ανυπακοή, υπερβολική κόπωση, πονοκέφαλο, ημερήσια υπνηλία, οφθαλμική κόπωση, εσωστρέφεια, κοινωνική απόσυρση και παραμέληση άλλων αγαπημένων δραστηριοτήτων. Ήδη οι εκπαιδευτικοί περιγράφουν μαθητές κουρασμένους, αφηρημένους, ανόρεκτους για μάθημα και με μειωμένη αντοχή στη συγκέντρωση. Παρατηρούν, ακόμη, επιδείνωση του γραφικού τους χαρακτήρα, φτωχότερο λεξιλόγιο, δυσκολία στη δομή και τη συγκρότηση του γραπτού λόγου και, συνολικά, στην ποιότητα της προφορικής και γραπτής έκφρασης.
Αυτά τα κρίσιμα και ανησυχητικά δεδομένα μας οδηγούν σε ορισμένες σημαντικές παιδαγωγικές επισημάνσεις και προτάσεις. Το σχολείο δεν είναι μόνο διδακτέα-εξεταστέα ύλη, εξετάσεις, βαθμοί και δείκτες απόδοσης, αλλά, πολύ περισσότερο, είναι ανθρώπινη σχέση, κοινωνικοποίηση, δημιουργικότητα, έμπνευση, όραμα και προοπτική. Καλείται να εστιάσει στη μόρφωση και την κοινωνική παιδεία και, προφανώς, στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς του μαθητή, και να μην περιορίζεται στον ρόλο του απλού μεταδότη στείρων γνώσεων. Ωστόσο, η σύγχρονη ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να προσδοκά και να επενδύει στην εκπαίδευση, όχι, όμως, ως θεμέλιο παιδείας και μόρφωσης, αλλά, πρωτίστως, ως μέσο πρόσβασης σε ένα πτυχίο.
Χωρίς αμφιβολία, τα σημερινά παιδιά, εμφανίζονται με αξιοσημείωτες τεχνολογικές δεξιότητες, οι οποίες τους δίνουν τη δυνατότητα να διαχειριστούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο πληροφορίες, εικόνες και εφαρμογές. Αλλά, όπως έδειξαν τα τελευταία αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας PISA 2025, συχνά ανεπαρκείς μπροστά σε μια απλή μαθηματική πράξη ή στην ανάγνωση και κατανόηση ενός όχι μόνο σύνθετου και εκτεταμένου κειμένου, αλλά και ενός περιεχομένου με μέτριο βαθμό δυσκολίας. Το κρίσιμο ερώτημα είναι, πώς και ποιες γνώσεις αποκτούν σήμερα οι μαθητές και ποιες νοητικές λειτουργίες επιβάλλεται να αναπτύξουν, σε μια κοινωνική πραγματικότητα, όπου η πληροφορία βρίσκεται εύκολα στο διαδίκτυο. Ως πρωταρχική απάντηση θα προτείναμε παιδαγωγικά, το σχολείο να αναβαθμίσει ποιοτικά τις συνθήκες, τους σκοπούς και το περιεχόμενο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Μιας διαδικασίας η οποία θα συμβάλλει στη διαμόρφωση των προϋποθέσεων ανάπτυξης των απαραίτητων δεξιοτήτων και ενεργητικής συμμετοχής των μαθητών στην παραγωγή της γνώσης, εφαρμοζόμενη σε πραγματικές καταστάσεις. Επιπρόσθετα και πιο ειδικά, το σχολείο δεν αρκεί να διδάσκει στους μαθητές πώς να χρησιμοποιούν την τεχνολογία. Οφείλει να τους εκπαιδεύει πώς να τη χρησιμοποιούν υπεύθυνα, κριτικά, δημιουργικά, δεοντολογικά και με σεβασμό στα δικαιώματα των άλλων.
Συνεπώς, χρειαζόμαστε ανυπερθέτως ένα διαφορετικό και ελκυστικό σχολείο, το οποίο θα συμπεριλάβει τη νέα τεχνολογική-ψηφιακή πραγματικότητα και τις επιδράσεις της στις εκπαιδευτικές του διαδικασίες, καλλιεργώντας στους μαθητές τις απαραίτητες δεξιότητες και εκπαιδεύοντάς τους όχι στην αποθήκευση ή αποστήθιση της γνώσης και της πληροφορίας, αλλά στην κατανόηση, την κριτική και δημιουργική σκέψη, τη σύνθεση και την εφαρμογή, αλλά με εκπαιδευτικούς άρτια εκπαιδευμένους και επιμορφωμένους, ικανοποιημένους από τις συνθήκες εργασίας και με την οφειλόμενη κοινωνική αναγνώριση.
Στην κατεύθυνση αυτή, είναι επιβεβλημένη η εφαρμογή συγκεκριμένων παιδαγωγικών μέτρων για την ψηφιακή παιδεία, όπως: η συστηματική εκπαίδευση των μαθητών στον ψηφιακό γραμματισμό, ένα σαφές πλαίσιο υπεύθυνης χρήσης ΤΝ στο σχολείο, η καλλιέργεια κριτικού γραμματισμού στα ψηφιακά μέσα, η ανάπτυξη κοινωνικοσυναισθηματικών δεξιοτήτων, η πρόληψη και αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού (cyberbullying), η επιμόρφωση εκπαιδευτικών, η επιμόρφωση γονέων, η διεπιστημονική συνεργασία σχολείου – οικογένειας – ειδικών κ.ο.κ.
* Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
