Το ΙΕΠ βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στο κέντρο μιας ιδιαίτερα απαιτητικής περιόδου αλλαγών για την ελληνική εκπαίδευση.
Ως επιτελικός επιστημονικός και ερευνητικός φορέας του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού (Υ.ΠΑΙ.Θ.Α.), το έργο του περιλαμβάνει ένα ευρύ και πολυδιάστατο φάσμα δράσεων, από την εκπόνηση εισηγήσεων και την παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού έως την έρευνα και την επιστημονική τεκμηρίωση, τον σχεδιασμό εκπαιδευτικής πολιτικής, την ανάπτυξη Προγραμμάτων Σπουδών (ΠΣ) και εκπαιδευτικού υλικού, την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, την υποστήριξη των σχολείων και την αξιολόγηση των παρεμβάσεων που υλοποιούνται. Με άλλα λόγια, καλύπτει ένα μεγάλο μέρος της διαδρομής που συνδέει τον εκπαιδευτικό σχεδιασμό με όσα τελικά φτάνουν στην τάξη.
Ένας από τους σημαντικότερους άξονες αυτής της προσπάθειας είναι η ανανέωση του περιεχομένου της εκπαίδευσης. Έτσι λοιπόν, αναπτύχθηκαν 51 νέα ΠΣ Γενικής Εκπαίδευσης για όλες τις βαθμίδες τα οποία δημοσιεύθηκαν σε ΦΕΚ το 2023, με κεντρικό άξονα τα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα, δηλαδή όσα οι μαθητές/τριες αναμένεται να γνωρίζουν, να κατανοούν και να μπορούν να αξιοποιούν στην πράξη. Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται το Πολλαπλό Βιβλίο, μία σύνθετη μεταρρύθμιση που συνδέει τα νέα ΠΣ με νέα διδακτικά βιβλία και συμπληρωματικό ψηφιακό υλικό, δίνοντας στους/στις εκπαιδευτικούς δυνατότητα επιλογής ανάμεσα σε διαφορετικά εγκεκριμένα βιβλία. Σήμερα έχουν ήδη εγκριθεί 230 διδακτικά πακέτα, τα οποία περιλαμβάνουν συνολικά 440 βιβλία και καλύπτουν 103 γνωστικά αντικείμενα. Τα νέα βιβλία, από το Δημοτικό έως την Α΄ Λυκείου, είναι διαθέσιμα σε ψηφιακή μορφή κατά το σχολικό έτος 2026-2027 μέσω του Μητρώου και της Ψηφιακής Βιβλιοθήκης Διδακτικών Βιβλίων, ενώ η έντυπη διάθεσή τους στα σχολεία προγραμματίζεται για το σχολικό έτος 2027-2028. Το Πολλαπλό Βιβλίο σηματοδοτεί μια ευρύτερη αντίληψη για το εκπαιδευτικό βιβλίο, το οποίο δεν λειτουργεί ως αυτοτελές διδακτικό μέσο, αλλά συνδέεται οργανικά με τα ΠΣ και τα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα, εντασσόμενο παράλληλα σε ένα σύγχρονο και διευρυμένο ψηφιακό περιβάλλον μάθησης.
Καμία εκπαιδευτική αλλαγή δεν μπορεί να αποκτήσει ουσιαστικό και διαρκή αντίκτυπο στη σχολική πράξη χωρίς την ενεργό συμμετοχή των εκπαιδευτικών. Για τον λόγο αυτό, η ενδυνάμωση και η επαγγελματική τους ανάπτυξη αποτελούν σταθερό και αναπόσπαστο μέρος του έργου του ΙΕΠ. Από το 2019 έχουν καταγραφεί περισσότερες από 216.000 συμμετοχές εκπαιδευτικών σε επιμορφωτικές δράσεις. Ενδεικτικά στο έργο SUB8, το οποίο ολοκληρώθηκε το 2026, συμμετείχαν περισσότεροι/ες από 18.500 εκπαιδευτικοί και 716 επιμορφωτές/τριες, αναπτύχθηκαν 37 επιμορφωτικά προγράμματα και περισσότερα από 1.100 ψηφιακά μαθησιακά αντικείμενα. Η επιμόρφωση εστίασε στη λειτουργική αξιοποίηση των νέων ΠΣ, του Πολλαπλού Βιβλίου, των διαδραστικών συστημάτων μάθησης, της εκπαιδευτικής ρομποτικής και των ψηφιακών εργαλείων στην καθημερινή διδακτική πράξη.
Παράλληλα, εξελίσσεται ένα από τα μεγαλύτερα εγχειρήματα ψηφιακού εκπαιδευτικού περιεχομένου που έχουν υλοποιηθεί στη χώρα. Ο σχεδιασμός του έργου του Ταμείου Ανάκαμψης SUB1 περιλαμβάνει 15.000 ανοικτούς εκπαιδευτικούς πόρους, 4.000 ψηφιακά εκπαιδευτικά σενάρια, 4.000 ψηφιακά μαθήματα, περισσότερα από 3.000 βιντεομαθήματα για το Ψηφιακό Φροντιστήριο και νέες ψηφιακές υπηρεσίες μάθησης.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει πλέον ενταχθεί σε αυτή την προσπάθεια με σαφή παιδαγωγικό προσανατολισμό. Το ΙΕΠ επιμορφώνει εκπαιδευτικούς, αξιοποιεί πιλοτικά εφαρμογές σε πραγματικά σχολικά περιβάλλοντα και αναπτύσσει συνεργασίες που εξετάζουν όχι μόνο τις δυνατότητες αλλά και τα ζητήματα ασφάλειας, δεοντολογίας και υπεύθυνης χρήσης.
Το πρόγραμμα GenAI Empowered Educators έφτασε σε περισσότερους/ες από 3.000 εκπαιδευτικούς σε περισσότερα από 1.100 σχολεία, ενώ το πιλοτικό πρόγραμμα αξιοποίησης του ChatGPT Edu εφαρμόστηκε σε 20 Πειραματικά, Πρότυπα και Ωνάσεια Λύκεια. Η κατεύθυνση για την ΤΝ είναι ανθρωποκεντρική, με έμφαση στην ισότητα ευκαιριών και στην παιδαγωγικά υπεύθυνη αξιοποίηση της τεχνολογίας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει το έργο για ένα σχολείο περισσότερο συμπεριληπτικό και προσβάσιμο. Έχουν αναπτυχθεί προσαρμοσμένα σχολικά βιβλία, προσβάσιμο ψηφιακό υλικό, επιμορφωτικά προγράμματα, λογισμικά και εργαλεία παιδαγωγικής αξιολόγησης για μαθητές/τριες με διαφορετικές αναπηρίες και εκπαιδευτικές ανάγκες.
Παράλληλα διεπιστημονικές ομάδες εργάζονται για την αναβάθμιση της ειδικής και ενταξιακής εκπαίδευσης, των ΚΕΔΑΣΥ, των καθηκοντολογίων και των θεσμών υποστήριξης μέσα στο σχολείο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύνδεσης έρευνας και εκπαιδευτικής πράξης αποτελεί η αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού. Το ΙΕΠ ανέλαβε, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το ΙΤΥΕ «Διόφαντος», μια μεγάλης κλίμακας πανελλήνια έρευνα στην οποία συμμετείχαν 48.265 μαθητές/τριες, 10.028 εκπαιδευτικοί και 13.762 γονείς και κηδεμόνες. Τα αποτελέσματα δεν παρέμειναν σε μια ερευνητική έκθεση. Αξιοποιήθηκαν για την ανάπτυξη επιμορφωτικού υλικού και για επιμόρφωση περίπου 28.500 εκπαιδευτικών και στελεχών, ενώ το ΙΕΠ υποστηρίζει με επιστημονικό και εκπαιδευτικό υλικό και την εθνική προσπάθεια πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου.
Στην ίδια λογική της σύνδεσης των δεδομένων με τη βελτίωση της εκπαίδευσης εντάσσονται και οι εξετάσεις διαγνωστικού χαρακτήρα για τους/τις μαθητές/τριες της ΣΤ΄ Δημοτικού και της Γ΄ Γυμνασίου στη Νεοελληνική Γλώσσα - Κατανόηση Κειμένου και στα Μαθηματικά. Στόχος είναι η συστηματική αποτύπωση γνώσεων και δεξιοτήτων σε κρίσιμα σημεία της σχολικής διαδρομής και, κυρίως, η αξιοποίηση των αποτελεσμάτων για την καλύτερη κατανόηση των αναγκών του εκπαιδευτικού συστήματος και τον σχεδιασμό περισσότερο τεκμηριωμένων παρεμβάσεων.
Το σχολείο είναι χώρος γνώσης, μάθησης και δημιουργίας. Είναι ένας κατεξοχήν χώρος δημοκρατίας, συμμετοχής και καλλιέργειας της κοινωνικής ευθύνης, αλλά και ένας χώρος όπου τα παιδιά διαμορφώνουν τη σχέση τους με τον τόπο, την κοινότητα και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζουν.
Το ΠΣ «Δράσεις Ενεργού Πολίτη» εφαρμόζεται από το Νηπιαγωγείο έως το Λύκειο με αναφορά στους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, ενώ αναπτύσσονται δράσεις Τοπικής Ιστορίας και Τοπικής Γεωγραφίας, εκπαιδευτικοί οδηγοί για τη σχολική εκπαίδευση και το κράτος δικαίου, την κυκλοφοριακή αγωγή και την αειφορία, καθώς και νέα πεδία συμμετοχής των μαθητών/τριών στη ζωή της κοινότητας. Έτσι, η ενεργός πολιτειότητα ενσωματώνεται λειτουργικά στη σχολική ζωή προσφέρει βιωματική διάσταση στην καθημερινή εμπειρία των μαθητών/τριών ανοίγοντας το σχολείο στην κοινωνία.
Την ίδια στιγμή ενισχύεται συστηματικά η ερευνητική λειτουργία του ΙΕΠ. Ο φορέας έχει την εθνική ευθύνη ή τον συντονισμό μεγάλων διεθνών ερευνών, όπως οι PISA, TALIS, ICILS και ICCS, οι οποίες παρέχουν διεθνώς συγκρίσιμα δεδομένα για τη μάθηση, τις συνθήκες διδασκαλίας, τον ψηφιακό γραμματισμό και την πολιτική αγωγή. Η Ελλάδα συμμετείχε για πρώτη φορά το 2026 στη διεθνή έρευνα TALIS, ενώ στον νέο κύκλο της ICILS 2028 περιλαμβάνονται για πρώτη φορά θεματικές που αφορούν την Υπολογιστική Σκέψη και την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Παράλληλα, το ΙΕΠ συμμετέχει σήμερα, ως συντονιστής ή εταίρος, σε έντεκα ενεργά ευρωπαϊκά έργα που αφορούν, μεταξύ άλλων, στην ΤΝ, στη διακυβέρνηση εκπαιδευτικών δεδομένων, στη βιώσιμη ανάπτυξη, στη δημοκρατία, στην ψηφιακή πολιτειότητα και στη συμπερίληψη.
Το έργο, όμως, δεν σταματά στις παρεμβάσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Για την επόμενη περίοδο σχεδιάζεται ένας νέος κύκλος έργων που διευρύνει ακόμη περισσότερο το πεδίο δράσης του ΙΕΠ.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται το έργο EduAI, που επιδιώκει να εξελίξει το Ψηφιακό Φροντιστήριο σε περισσότερο διαδραστικό περιβάλλον μάθησης, με προσωποποιημένες ασκήσεις που προσαρμόζονται στις ανάγκες του/της μαθητή/τριας.
Παράλληλα, σχεδιάζεται πρόγραμμα για την Αειφορία και την Ενεργό Πολιτειότητα με ορίζοντα το 2030, το οποίο θα συνδέσει τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων, τις Δράσεις Ενεργού Πολίτη και άλλες σχολικές παρεμβάσεις σε ένα περισσότερο συνεκτικό πλαίσιο.
Στον ίδιο προγραμματισμό εντάσσεται η επανεκκίνηση και μετεξέλιξη του Κρατικού Πιστοποιητικού Πληροφορικής για τη Γ΄ Γυμνασίου, με στόχο οι μαθητές/τριες που ολοκληρώνουν την υποχρεωτική εκπαίδευση να μπορούν να πιστοποιούν επίσημα τις ψηφιακές τους γνώσεις και δεξιότητες.
Ιδιαίτερη θέση στην επόμενη φάση έχει η ενίσχυση της επαγγελματικής ανάπτυξης και εξέλιξης των εκπαιδευτικών και της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης. Σχεδιάζεται πανελλαδικό πρόγραμμα επιμόρφωσης για περίπου 20.000 νηπιαγωγούς, ενώ η Εισαγωγική Επιμόρφωση προβλέπεται να απευθυνθεί σε περίπου 40.000 νεοδιόριστους εκπαιδευτικούς.
Παράλληλα, προγραμματίζεται μια νέα γενιά προσβάσιμου εκπαιδευτικού υλικού για την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, τα ΕΕΕΕΚ και τα ΕΝΕΕΓΥΛ, με Braille, Ελληνική Νοηματική Γλώσσα, υλικό easy-to-read, υποστηρικτικές τεχνολογίες και νέες ψηφιακές εφαρμογές, καθώς και νέα παρέμβαση για την ενταξιακή εκπαίδευση και την αναβάθμιση των ΚΕΔΑΣΥ.
Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται ακόμη επιμορφώσεις για την πολιτιστική παιδεία και τα Εργαστήρια Δημιουργίας και Χειροτεχνίας, νέοι κύκλοι για τα ΠΣ και την Τεχνητή Νοημοσύνη, καθώς και η συνέχιση των δράσεων για την ενδοσχολική βία, την ειδική και ενταξιακή εκπαίδευση και την υποστήριξη των σχολικών μονάδων.
Η σημασία όλων των παραπάνω δεν βρίσκεται απλώς στον αριθμό των δράσεων, αλλά στη μεταξύ τους σύνδεση. Τα ΠΣ χρειάζονται νέα βιβλία, εκπαιδευτικούς πόρους, αλλά και εκπαιδευτικούς που έχουν υποστηριχθεί για να τα αξιοποιήσουν.
Η συμπερίληψη προϋποθέτει αρχές, αλλά και προσβάσιμο υλικό, δομές και πρακτικά εργαλεία υποστήριξης.
Αντίστοιχα, η ψηφιακή καινοτομία δεν εξαντλείται στην αξιοποίηση της τεχνολογίας, αλλά απαιτεί παιδαγωγική κρίση, ασφαλείς όρους χρήσης και συστηματική αξιολόγηση.
Τέλος, η αποτελεσματική αντιμετώπιση σύνθετων ζητημάτων όπως η ενδοσχολική βία χρειάζεται αξιόπιστα δεδομένα, κατάλληλη επιμόρφωση και συστηματική υποστήριξη των σχολείων.
Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό χαρακτηριστικό του έργου που επιτελείται σήμερα στο ΙΕΠ. Ένα σημαντικό μέρος του δεν είναι πάντοτε άμεσα ορατό, γιατί βρίσκεται πίσω από όσα φτάνουν καθημερινά στη σχολική κοινότητα - ένα ΠΣ, ένα νέο βιβλίο, ένα προσβάσιμο εκπαιδευτικό υλικό, μια επιμόρφωση, ένα ψηφιακό εργαλείο, μια ερευνητική έκθεση που μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα εκπαιδευτική παρέμβαση. Πρόκειται, ωστόσο, για έργο με ουσιαστικό και διαρκές αποτύπωμα, το οποίο υπηρετεί έναν σταθερό προσανατολισμό, τη στενότερη σύνδεση της εκπαιδευτικής πολιτικής με την επιστημονική γνώση, τα διαθέσιμα δεδομένα και τις πραγματικές ανάγκες της σχολικής πράξης.
Πίσω από αυτό το εύρος δράσεων βρίσκεται ένας οργανισμός με σχετικά περιορισμένο ανθρώπινο δυναμικό, αλλά με ανθρώπους που εργάζονται με υψηλή αίσθηση ευθύνης, συνέπεια και ουσιαστική προσωπική δέσμευση. Σήμερα στο ΙΕΠ υπηρετούν 136 εργαζόμενοι, μεταξύ των οποίων 117 αποσπασμένοι εκπαιδευτικοί. Από αυτούς, 48 στελεχώνουν το επιστημονικό προσωπικό του Ινστιτούτου ως Σύμβουλοι Α΄ και Β΄, ενώ σημαντικό μέρος του προσωπικού υποστηρίζει το ιδιαίτερα απαιτητικό διοικητικό και επιχειρησιακό έργο που απαιτεί η υλοποίηση ενός τόσο σύνθετου χαρτοφυλακίου δράσεων.
Η ενίσχυση αυτού του ανθρώπινου δυναμικού αποτελεί τα τελευταία χρόνια σταθερή προτεραιότητα και υποστηρίζεται έμπρακτα από την Υπουργό Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη. Την 1^η^ Σεπτέμβριου 2026 ανέλαβαν υπηρεσία 39 νέοι αποσπασμένοι, 16 σε θέσεις επιστημονικού προσωπικού και 23 σε διοικητικές θέσεις, ενώ παράλληλα προωθείται η κάλυψη των κενών που δημιουργούνται από αποχωρήσεις, ώστε να διασφαλίζονται η συνέχεια και η επάρκεια του έργου του Ινστιτούτου.
Στην ίδια κατεύθυνση έμπρακτης στήριξης εντάσσεται και η θεσμική αναγνώριση του απαιτητικού έργου των Συμβούλων Α΄ και Β΄, με τη χορήγηση μηνιαίου επιδόματος 230 και 225 ευρώ αντίστοιχα. Η ενίσχυση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη το εύρος των ευθυνών που καλείται να υποστηρίξει το προσωπικό του ΙΕΠ, από τα Προγράμματα Σπουδών και το Πολλαπλό Βιβλίο έως την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, την ειδική και ενταξιακή εκπαίδευση, τις διεθνείς έρευνες, την Τεχνητή Νοημοσύνη και μεγάλα εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα.
Σε μια εποχή κατά την οποία το σχολείο καλείται να ανταποκριθεί ταυτόχρονα σε μεγάλες παιδαγωγικές, κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές, ο ρόλος του ΙΕΠ γίνεται ακόμη πιο απαιτητικός.
Βασική επιδίωξη για την επόμενη περίοδο δεν είναι απλώς η ανάπτυξη νέων δράσεων, αλλά η περαιτέρω ενίσχυση μιας συνεκτικής διαδρομής από την έρευνα και τον σχεδιασμό έως την εφαρμογή, την αξιολόγηση και τη διαρκή βελτίωση. Μια διαδρομή που θα επιτρέπει στην εκπαιδευτική πολιτική να μετασχηματίζει τη γνώση και τα δεδομένα σε ουσιαστικές παρεμβάσεις και να αποκτά πραγματικό αντίκρισμα εκεί όπου τελικά κρίνεται η αξία της: στη διδασκαλία, στη μάθηση και στην καθημερινή ζωή του σχολείου.
Ο Κώστας Λολίτσας είναι Αντιπρόεδρος του ΙΕΠ
