Σπυρίδων Δουκάκης: PISA 2025 - Από τα αποτελέσματα στην επόμενη κίνηση

Τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2025 αποτελούν μια καλή αφορμή να κοιτάξουμε με μεγαλύτερη προσοχή τη μαθησιακή εμπειρία των παιδιών μας και να συζητήσουμε ποια ακόμη βήματα μπορούν να γίνουν.

Η εικόνα χρειάζεται ψύχραιμη ανάγνωση. Στα Μαθηματικά και στις Φυσικές Επιστήμες οι μέσες επιδόσεις της Ελλάδας το 2025 βρίσκονται περίπου στα επίπεδα του 2022, ενώ στην Κατανόηση Κειμένου καταγράφεται χαμηλότερη επίδοση. Σε ένα διεθνές περιβάλλον σημαντικής υποχώρησης, ιδιαίτερα στην ανάγνωση και στα Μαθηματικά, η σχετική σταθεροποίηση σε δύο από τα τρία πεδία αποτελεί θετική ένδειξη. Η συνολική εικόνα παραμένει απαιτητική, καθώς ακόμη και στα Μαθηματικά και στις Φυσικές Επιστήμες οι μέσες επιδόσεις του 2025 βρίσκονται χαμηλότερα από το 2018 και από προηγούμενους κύκλους. Η επόμενη πρόκληση είναι αυτή η σταθεροποίηση να μετατραπεί σε πραγματική βελτίωση και σταδιακή σύγκλιση προς τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.

Η ουσιαστικότερη συζήτηση, όμως, βρίσκεται πέρα από τη μέση βαθμολογία.

Στην Ελλάδα το 50% των 15χρονων μαθητών φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας στα Μαθηματικά, το 56% στην Κατανόηση Κειμένου και το 59% στις Φυσικές Επιστήμες. Το ερώτημα επομένως γίνεται πολύ συγκεκριμένο. Πόσα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν ένα απαιτητικό κείμενο, να ερμηνεύσουν δεδομένα, να επιλέξουν μια στρατηγική, να αξιολογήσουν μια πληροφορία και να χρησιμοποιήσουν τη γνώση τους σε μια σχετικά νέα κατάσταση;

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η πραγματική ευκαιρία. Να μετατρέψουμε τους αριθμούς σε καλύτερη μάθηση για τα παιδιά μας.

Η έρευνα φωτίζει συγκεκριμένες διαστάσεις της μάθησης. Η εικόνα γίνεται πληρέστερη όταν συνδυάζεται με τα εθνικά δεδομένα, την εκπαιδευτική έρευνα και την εμπειρία της σχολικής κοινότητας. Έτσι μπορούμε να δούμε καθαρότερα πού βρισκόμαστε και, κυρίως, ποια επόμενη κίνηση έχει νόημα.

Η συζήτηση χρειάζεται να φτάσει μέχρι την τάξη, καθώς τα αποτελέσματα του 2025 δείχνουν ότι η μαθησιακή εμπειρία αξίζει ιδιαίτερη προσοχή.

Η μαθησιακή εμπειρία στο επίκεντρο

Με βάση τις απαντήσεις των μαθητών στην Ελλάδα, το 49% δηλώνει ότι στα περισσότερα μαθήματα Φυσικών Επιστημών ο εκπαιδευτικός δείχνει ενδιαφέρον για τη μάθηση κάθε μαθητή, το 53% ότι συνεχίζει τη διδασκαλία μέχρι να κατανοήσουν οι μαθητές και το 61% ότι προσφέρει επιπλέον βοήθεια όταν χρειάζεται. Παράλληλα, το 37% δηλώνει ότι δυσκολεύεται να εργαστεί καλά στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα Φυσικών Επιστημών και το 46% ότι ο θόρυβος και η αναστάτωση διαταράσσουν τα περισσότερα ή όλα αυτά τα μαθήματα.

Τα στοιχεία αυτά αποτελούν δείκτες της μαθησιακής εμπειρίας όπως την αναφέρουν οι ίδιοι οι μαθητές και χρειάζεται να ερμηνεύονται σε επίπεδο συστήματος. Αναδεικνύουν ζητήματα που αφορούν τον χρόνο και την ποιότητα της μαθησιακής αλληλεπίδρασης, τις ερωτήσεις που κινητοποιούν τη σκέψη, την ανατροφοδότηση, τη δυνατότητα του εκπαιδευτικού να εντοπίζει τη δυσκολία, να προσαρμόζει τον σχεδιασμό του και να δίνει στον μαθητή την ευκαιρία να προχωρήσει.

Με βάση τις αναφορές των διευθυντών, το PISA 2025 καταγράφει ότι σημαντικό ποσοστό μαθητών στην Ελλάδα φοιτά σε σχολεία όπου η διδασκαλία θεωρείται ότι επηρεάζεται, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, από ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό, εκπαιδευτικό υλικό και υποδομές. Συνεπώς, η συζήτηση για τη βελτίωση της μάθησης αφορά ταυτόχρονα τη διδασκαλία, τη στελέχωση, τις υποδομές και τον τρόπο με τον οποίο οι διαθέσιμοι πόροι κατευθύνονται εκεί όπου οι ανάγκες είναι μεγαλύτερες.

Η οικογενειακή υποστήριξη αποτελεί επίσης μέρος της μαθησιακής εμπειρίας. Η οικογένεια μπορεί να συμβάλει όταν ενδιαφέρεται για το πώς το παιδί μαθαίνει, συζητά μαζί του τις δυσκολίες που συναντά και στηρίζει σταδιακά μεγαλύτερη αυτονομία στη μάθηση.

Υπάρχει παράλληλα ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θετικό στοιχείο. Το 74% των μαθητών στην Ελλάδα εκφράζει νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset), δηλαδή την πεποίθηση ότι η νοητική ικανότητα μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από προσπάθεια, μάθηση και ανατροφοδότηση, έναντι 69% στον ΟΟΣΑ. Η νοοτροπία ανάπτυξης αποτελεί σημαντικό παιδαγωγικό κεφάλαιο. Η πλειονότητα των μαθητών φαίνεται να πιστεύει στη δυνατότητα εξέλιξης. Η εκπαιδευτική πρόκληση είναι η οργάνωση μαθησιακών εμπειριών που κάνουν αυτή την πρόοδο ορατή.

Η συζήτηση μπορεί λοιπόν να περάσει από το «πού βρισκόμαστε» στο «τι κάνουμε από εδώ και πέρα».

Υπάρχουν ήδη θεσμοί και έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια αρκετές παρεμβάσεις. Διαθέτουμε επίσης ερευνητικά δεδομένα, εκπαιδευτικό υλικό, ψηφιακές υποδομές, εργαλεία και επιμορφωτικές δράσεις. Το κρίσιμο ζητούμενο είναι να γνωρίζουμε ποια από αυτά βελτιώνουν πράγματι τη μαθησιακή εμπειρία, σε ποιες συνθήκες λειτουργούν και πώς όσα αποδίδουν αποκτούν συνέχεια. Αυτό προϋποθέτει καλύτερη σύνδεση με την καθημερινή διδασκαλία, σαφή ευθύνη εφαρμογής, χρόνο και συνέχεια.

Θα ξεχώριζα επτά συγκεκριμένες κινήσεις.

01

Να τεθεί ένας μετρήσιμος εθνικός στόχος βασικής επάρκειας

Ένας σαφής εθνικός στόχος μπορεί να αφορά τη σταδιακή αύξηση του ποσοστού των μαθητών που κατακτούν βασικές γνώσεις και δεξιότητες, με το Επίπεδο 2 του PISA να αποτελεί έναν από τους διεθνείς δείκτες αναφοράς. Ο στόχος αυτός αφορά το εκπαιδευτικό σύστημα συνολικά και δίνει μια σαφή κατεύθυνση στην εκπαιδευτική πολιτική.

Το ακριβές ποσοστό χρειάζεται επιστημονική τεκμηρίωση και η πορεία μπορεί να αποτυπώνεται σε προκαθορισμένα ενδιάμεσα σημεία με αξιοποίηση των διαθέσιμων εθνικών διαγνωστικών και δειγματοληπτικών δεδομένων και ενός περιορισμένου συνόλου επιστημονικά τεκμηριωμένων δεικτών μαθησιακής προόδου, πριν από τον επόμενο κύκλο PISA. Μαζί με τον συνολικό δείκτη είναι σημαντικό να παρακολουθείται και η εξέλιξη των εκπαιδευτικών ανισοτήτων.

Η παρακολούθηση των ανισοτήτων αποκτά ουσιαστική αξία όταν συνδέεται με στοχευμένη ενίσχυση των σχολείων και των ομάδων μαθητών που εμφανίζουν μεγαλύτερες ανάγκες.

Έτσι το ζητούμενο αποκτά σαφές μαθησιακό περιεχόμενο. Περισσότερα παιδιά να μπορούν να χρησιμοποιούν βασικές γνώσεις και δεξιότητες.

02

Να αποκτήσουμε πιο χρήσιμη πληροφορία για τη μάθηση σε κάθε τάξη

Οι Εθνικές Εξετάσεις Διαγνωστικού Χαρακτήρα υλοποιούνται σήμερα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα μαθητών της ΣΤ΄ Δημοτικού και της Γ΄ Γυμνασίου και προσφέρουν μια κοινή αποτύπωση σε επίπεδο συστήματος. Μέσα στην καθημερινή τάξη όμως η ανάγκη είναι διαφορετική και περισσότερο παιδαγωγική. Με βάση τα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα και τις ανάγκες της τάξης, ο εκπαιδευτικός μπορεί να επιλέγει ή να σχεδιάζει σύντομες διαγνωστικές δραστηριότητες μέσα στο μάθημά του.

Η διαγνωστική πληροφορία δεν ταυτίζεται με τον βαθμό ούτε έχει τον ίδιο σκοπό. Προσθέτει μια πιο αναλυτική εικόνα για το τι έχει κατακτηθεί, πού εμφανίζεται δυσκολία και ποια μπορεί να είναι η επόμενη διδακτική κίνηση. Έτσι η διδασκαλία μπορεί να προσαρμόζεται καλύτερα στις μαθησιακές ανάγκες των μαθητών.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς αυτή η διάγνωση μπορεί να γίνει φυσικό μέρος της καθημερινής διδασκαλίας και να δίνει στον εκπαιδευτικό πραγματικά χρήσιμη πληροφορία για την προσαρμογή της διδασκαλίας.

Κοινό σημείο αναφοράς είναι τα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα, ενώ οι δραστηριότητες και η πληροφορία που προκύπτει από αυτές παραμένουν μέρος της παιδαγωγικής εργασίας του εκπαιδευτικού και της σχολικής κοινότητας. Η εθνική εικόνα μπορεί να εξακολουθεί να προκύπτει από τις Εθνικές Εξετάσεις Διαγνωστικού Χαρακτήρα και από άλλες κατάλληλες αποτυπώσεις.

Έτσι διατηρούνται καθαροί οι δύο διαφορετικοί σκοποί. Η διαγνωστική πληροφορία μέσα στην τάξη υποστηρίζει την επόμενη διδακτική κίνηση, ενώ η εθνική αποτύπωση υποστηρίζει τον σχεδιασμό της εκπαιδευτικής πολιτικής.

03

Να εξασφαλίσουμε χρόνο συνεργασίας των εκπαιδευτικών

Η επαγγελματική μάθηση αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν συνδέεται άμεσα με την πραγματική τάξη. Ο κοινός σχεδιασμός μαθημάτων, η από κοινού μελέτη μαθητικών εργασιών, η αμοιβαία παρατήρηση και ανατροφοδότηση μεταξύ συναδέλφων σε κλίμα εμπιστοσύνης, η μεντορική υποστήριξη και οι κοινότητες πρακτικής μπορούν να αποτελέσουν αναγνωρισμένο μέρος της επαγγελματικής εργασίας των εκπαιδευτικών, με σαφή αναπτυξιακό προσανατολισμό.

Η στήριξη του εκπαιδευτικού αφορά επίσης την επαγγελματική αναγνώριση, την εμπιστοσύνη στην επιστημονική και παιδαγωγική του κρίση και τη συμμετοχή του στον σχεδιασμό των αλλαγών που καλείται να εφαρμόσει.

Η οργανωμένη εφαρμογή μπορεί να ξεκινήσει για ένα πλήρες σχολικό έτος, με εξαρχής καθορισμένο σχέδιο συνέχειας και σαφή κριτήρια επέκτασης. Παράλληλα, χρειάζεται να καταγράφεται συστηματικά πόσο χρόνο απαιτεί, ποια στελέχωση και ποια οργανωτική υποστήριξη χρειάζονται, καθώς και ποιες μορφές συνεργασίας αποδίδουν περισσότερο στην πράξη.

Έτσι, η ίδια η εφαρμογή παράγει γνώση για τη συνέχεια και επιτρέπει την επέκταση όσων αποδεικνύονται ουσιαστικά για τη διδασκαλία και τη μάθηση.

04

Να καλλιεργήσουμε την κατανόηση μέσα σε κάθε γνωστικό αντικείμενο

Κάθε επιστημονικό πεδίο έχει τον δικό του τρόπο να διαβάζει και να ερμηνεύει τον κόσμο.

Στα Μαθηματικά, η διδασκαλία μπορεί να δουλεύει συστηματικά τη μετάβαση από ένα λεκτικό πρόβλημα στη μαθηματική αναπαράσταση. Στη Φυσική μπορεί να εστιάζει στην ερμηνεία ενός διαγράμματος και στην αξιολόγηση ενός επιστημονικού ισχυρισμού. Στη Γλώσσα και στην Ιστορία μπορεί να καλλιεργεί την εξέταση της προέλευσης, του πλαισίου και της αξιοπιστίας μιας πηγής. Στην Πληροφορική μπορεί να εστιάζει στην αξιολόγηση της ψηφιακής πληροφορίας.

Σε πρακτικό επίπεδο, χρειάζεται η ανάπτυξη και εφαρμογή συγκεκριμένων, δοκιμασμένων παραδειγμάτων ανά γνωστικό αντικείμενο, συνδεδεμένων με το υπάρχον πρόγραμμα σπουδών και την καθημερινή διδασκαλία.

05

Να κατανοήσουμε βαθύτερα τη μαθητική εμπλοκή

Στην Ελλάδα, το 31% των μαθητών δήλωσε ότι είχε απουσιάσει τουλάχιστον μία ολόκληρη ημέρα τις δύο εβδομάδες πριν από το PISA, το 49% ότι είχε χάσει τουλάχιστον ένα μάθημα και το 62% ότι είχε καθυστερήσει τουλάχιστον μία φορά.

Τα δεδομένα αυτά δημιουργούν ένα σαφές ερευνητικό ερώτημα.

Μέσα σε ένα σχολικό έτος μπορεί να οργανωθεί στοχευμένη ερευνητική μελέτη που να εξετάζει, με κατάλληλη ερευνητική δεοντολογία και ανωνυμοποίηση των δεδομένων, στοιχεία φοίτησης μαζί με το σχολικό κλίμα, το αίσθημα του ανήκειν, τις μετακινήσεις, την εξωσχολική υποστήριξη και τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Έτσι μπορούν να αναδειχθούν οι διαφορετικές αιτίες που βρίσκονται πίσω από παρόμοιες συμπεριφορές και να σχεδιαστούν αντίστοιχα διαφορετικές παρεμβάσεις. Η έρευνα αποκτά έτσι άμεσο προορισμό στη δράση.

06

Να οργανώσουμε τον γραμματισμό στην Τεχνητή Νοημοσύνη μέσα στη μαθησιακή πράξη

Ο γραμματισμός στην Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αξιοποιεί πολλές από τις θεμελιώδεις ικανότητες που αναδεικνύει και η έρευνα PISA, όπως η κατανόηση της πληροφορίας, ο έλεγχος της αξιοπιστίας της, η σύγκριση πηγών και η τεκμηρίωση της κρίσης.

Σε συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα, οι μαθητές μπορούν να συγκρίνουν μια απάντηση ΤΝ με αξιόπιστες πηγές, να εντοπίζουν πραγματολογικά σφάλματα, να εξετάζουν μεροληψίες, να αξιολογούν επιχειρήματα και να τεκμηριώνουν τη δική τους κρίση.

Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται αντίστοιχα χρόνο, επαγγελματική μάθηση και ασφαλή εργαλεία. Το PISA 2029 θα περιλαμβάνει το Media and Artificial Intelligence Literacy ως καινοτόμο πεδίο αξιολόγησης, με έμφαση στην κριτική και υπεύθυνη αλληλεπίδραση με ψηφιακό περιεχόμενο και συστήματα ΤΝ.

Ο στόχος είναι ευρύτερος από την επόμενη διεθνή μέτρηση. Οι μαθητές να αξιοποιούν την ΤΝ διατηρώντας ενεργή τη δική τους σκέψη, κρίση και δημιουργικότητα.

07

Να μάθουμε συστηματικά από όσα ήδη λειτουργούν στα ελληνικά σχολεία

Η επίσημη παρουσίαση των ελληνικών αποτελεσμάτων αναφέρει ότι 32 δημόσια σχολεία περιλαμβάνονται στην ομάδα σχολικών μονάδων που, σε επιμέρους αντικείμενα, πέτυχαν επιδόσεις από κοντά έως και πολύ υψηλότερες από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.

Το στοιχείο αυτό δημιουργεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερευνητικό ερώτημα. Υπάρχουν, ανάμεσα σε αυτά, σχολεία που επιτυγχάνουν καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα από όσα θα αναμέναμε με βάση τις συνθήκες τους; Και, αν ναι, τι κοινό έχουν;

Η απάντηση απαιτεί κατάλληλο ερευνητικό σχεδιασμό και ανάλυση που να λαμβάνει υπόψη το κοινωνικοοικονομικό και μαθητικό προφίλ, τον τύπο και τη γεωγραφική θέση του σχολείου, καθώς και την αβεβαιότητα που συνοδεύει τις επιμέρους εκτιμήσεις.

Εκεί όπου προκύπτει πραγματική θετική απόκλιση, έχει ιδιαίτερη αξία η σε βάθος μελέτη της διδασκαλίας, της συνεργασίας των εκπαιδευτικών, της σχολικής ηγεσίας, της αξιοποίησης του χρόνου και της υποστήριξης των μαθητών.

Οι πρακτικές που αναδεικνύονται μπορούν στη συνέχεια να δοκιμαστούν και να προσαρμοστούν σε άλλα σχολικά περιβάλλοντα. Έτσι, το ίδιο το ελληνικό σχολείο γίνεται πηγή γνώσης για τη δική του εξέλιξη.

Και οι επτά κινήσεις έχουν μία κοινή προϋπόθεση.

Κάθε πρώτη εφαρμογή χρειάζεται να ξεκινά μαζί με το σχέδιο της συνέχειάς της.

Από την αρχή χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιος αναλαμβάνει τη δράση, πόσες ώρες απαιτεί από τον εκπαιδευτικό, ποια στελέχωση χρειάζεται, ποια εργαλεία και ποια επιστημονική ή τεχνική υποστήριξη απαιτούνται και ποια αποτελέσματα δικαιολογούν τη συνέχιση ή την επέκτασή της.

Ο χρόνος του εκπαιδευτικού είναι εκπαιδευτικός πόρος.

Το ίδιο και ο χρόνος συνεργασίας, ο χρόνος για να μελετήσει τη μαθησιακή εικόνα της τάξης και ο χρόνος για να υποστηρίξει έναν μαθητή που χρειάζεται διαφορετική διαδρομή.

Αυτό μπορεί να συνδέσει τις επιμέρους δράσεις σε μια συνεκτική πολιτική. Χρειάζεται πιο άμεση σύνδεση ανάμεσα στη μέτρηση και στην πράξη.

Από τα δεδομένα στην πράξη

Εκεί βρίσκεται, τελικά, ένα ουσιαστικό μέτρο εκπαιδευτικής προόδου.

Ο Σπυρίδων Δουκάκης είναι Πανεπιστημιακός, πρώην Πρόεδρος του ΙΕΠ