Ένα βίντεο που δείχνει δύο νευρώνες να απλώνουν λεπτές προεκτάσεις μέχρι να συναντηθούν έχει καταφέρει να εντυπωσιάσει εκατομμύρια χρήστες στα social media. Η εικόνα μοιάζει σχεδόν κινηματογραφική: δύο μικροσκοπικά κύτταρα κινούνται μέσα στο σκοτάδι, «ψάχνουν» το ένα το άλλο και τελικά δημιουργούν μια σύνδεση.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: το βίντεο δεν καταγράφει κυριολεκτικά τον εγκέφαλο ενός ανθρώπου την ώρα που διαβάζει.
Τι δείχνει πραγματικά το βίντεο
Οι εικόνες προέρχονται από time-lapse καταγραφή νευρώνων σε εργαστηριακή καλλιέργεια. Αυτό που παρατηρείται είναι η διαδικασία κατά την οποία οι νευρώνες αναπτύσσονται και αναζητούν σημεία σύνδεσης.
Στις άκρες των νευρώνων διακρίνονται μικροσκοπικές δομές, γνωστές ως αυξητικοί κώνοι και φιλοπόδια. Οι προεκτάσεις αυτές εξερευνούν το περιβάλλον γύρω από το κύτταρο, πλησιάζουν, απομακρύνονται και δοκιμάζουν διαφορετικές κατευθύνσεις μέχρι να βρεθεί το κατάλληλο σημείο για τη δημιουργία σύνδεσης.
Πρόκειται για ένα πραγματικό και ιδιαίτερα εντυπωσιακό στιγμιότυπο της νευρωνικής ανάπτυξης. Δεν αποτελεί, όμως, εικόνα της ανάγνωσης σε πραγματικό χρόνο.
Και τι γίνεται στον εγκέφαλο όταν διαβάζουμε;
Η ανάγνωση είναι πολύ πιο σύνθετη διαδικασία από μια απλή «σύνδεση» δύο κυττάρων. Όταν διαβάζουμε, συνεργάζονται διαφορετικές περιοχές και νευρωνικά δίκτυα που σχετίζονται με την όραση, τη γλώσσα, την προσοχή, τη μνήμη και την επεξεργασία του νοήματος. Ο εγκέφαλος αναγνωρίζει τα γράμματα και τις λέξεις, τα μετατρέπει σε γλωσσικές πληροφορίες και στη συνέχεια συνδέει αυτές τις πληροφορίες με όσα ήδη γνωρίζουμε.
Παράλληλα, η μάθηση και η δημιουργία αναμνήσεων συνδέονται με αλλαγές στις συνάψεις, δηλαδή στα σημεία επικοινωνίας μεταξύ των νευρώνων, καθώς και στη λειτουργία ολόκληρων νευρωνικών δικτύων.
Επομένως, η εικόνα δύο νευρώνων που «απλώνουν τα δάχτυλά τους» μέχρι να συναντηθούν είναι μια όμορφη οπτική αναπαράσταση της ιδέας της σύνδεσης, αλλά δεν αποτελεί κυριολεκτική απεικόνιση του τι συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλο όταν ανοίγουμε ένα βιβλίο.
Η επιστήμη πίσω από την εικόνα
Το ενδιαφέρον με το συγκεκριμένο βίντεο είναι ακριβώς αυτή η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην επιστημονική πραγματικότητα και τον τρόπο με τον οποίο αυτή παρουσιάζεται στο διαδίκτυο.
Μια αυθεντική εργαστηριακή εικόνα μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να αποκτήσει μια εντελώς διαφορετική αφήγηση. Ένα βίντεο νευρωνικής ανάπτυξης γίνεται «ο εγκέφαλος όταν διαβάζεις», μια διαδικασία κυτταρικής ανάπτυξης μετατρέπεται σε σύμβολο της μάθησης και μια επιστημονική παρατήρηση αποκτά ένα πολύ πιο συναισθηματικό νόημα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το βίντεο είναι ψεύτικο. Αντίθετα, αυτό που δείχνει είναι πραγματικό. Αυτό που χρειάζεται διευκρίνιση είναι το τι ακριβώς δείχνει.
Η ανάγνωση πράγματι προκαλεί σύνθετες αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου και στη δημιουργία και ενίσχυση νευρωνικών συνδέσεων. Απλώς δεν μπορούμε να τις παρακολουθήσουμε με τον τρόπο που βλέπουμε αυτούς τους δύο νευρώνες να πλησιάζουν ο ένας τον άλλον.
Και ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας: το viral βίντεο δεν δείχνει ακριβώς τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν διαβάζουμε, αλλά μας θυμίζει πόσο εκπληκτικά πολύπλοκος είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος μαθαίνει, θυμάται και δημιουργεί νέες συνδέσεις.
