Υπάρχει μια λέξη που τα τελευταία χρόνια έχει γίνει σχεδόν μαγική στην κυβερνητική πολιτική για τα πανεπιστήμια: «κανονικότητα». Κανονικότητα σημαίνει κάμερες, ελεγχόμενες είσοδοι, αστυνομική παρουσία, διαγραφές, πειθαρχικά συμβούλια. Κάπου ανάμεσα στα εργαστήρια, στις βιβλιοθήκες και στις αίθουσες διδασκαλίας φαίνεται ότι ανακαλύφθηκε ένας ακόμη θεμελιώδης σκοπός του Πανεπιστημίου: η απολογία.
Ο ν. 5224/2025, που τροποποίησε το ήδη υπάρχον πειθαρχικό πλαίσιο των φοιτητών του ν. 4957/2022, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίληψης. Δεν πρόκειται απλώς για ορισμένους κανόνες αντιμετώπισης ακραίων περιστατικών. Δημιουργεί ένα συγκροτημένο σύστημα πειθαρχικής επιτήρησης των φοιτητών πρώτου, δεύτερου και τρίτου κύκλου, με ενιαίο Πειθαρχικό Συμβούλιο σε κάθε ΑΕΙ, αυστηρές προθεσμίες, δυνατότητα παρέμβασης ακόμη και του υπουργού και ποινές που φτάνουν μέχρι την αναστολή της φοιτητικής ιδιότητας για δύο χρόνια και την οριστική διαγραφή.
Και εδώ βρίσκεται το βασικό ερώτημα: γιατί χρειάζεται ένα Πανεπιστήμιο να μετατραπεί σε μικρό δικαστικό σύστημα;
Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν υπερασπίζεται τη βία, την καταστροφή εργαστηρίων, την κλοπή, τη διακίνηση ναρκωτικών ή την επίθεση εναντίον οποιουδήποτε μέλους της πανεπιστημιακής κοινότητας. Για όλα αυτά υπάρχει Ποινικός Κώδικας. Υπάρχουν δικαστές, εισαγγελείς, αποδεικτικοί κανόνες, δικαιώματα υπεράσπισης και το τεκμήριο της αθωότητας.
Επίσης, για καθαρά ακαδημαϊκά παραπτώματα —αντιγραφή στις εξετάσεις, λογοκλοπή, πλαστογράφηση ερευνητικών αποτελεσμάτων— είναι προφανές ότι το ίδιο το Πανεπιστήμιο οφείλει να έχει ακαδημαϊκούς κανόνες δεοντολογίας και κυρώσεις.
Άλλο όμως ακαδημαϊκή δεοντολογία και άλλο ένα γενικευμένο πειθαρχικό δίκαιο.
Ο νόμος περιλαμβάνει ως πειθαρχικά παραπτώματα όχι μόνο την καταστροφή περιουσίας ή την τέλεση ποινικού αδικήματος, αλλά και την «παρεμπόδιση της εύρυθμης λειτουργίας» του Πανεπιστημίου, τη χρήση χώρων χωρίς άδεια ή τη χρήση τους για σκοπούς που θεωρείται ότι «δεν συνάδουν με την αποστολή» του Ιδρύματος. Ακόμη και η «ηχορύπανση» περιλαμβάνεται στις σχετικές διατάξεις.
Και ποιος ορίζει πότε μια κινητοποίηση παρεμποδίζει την «εύρυθμη λειτουργία»;
Μια Γενική Συνέλευση;
Μια συμβολική κατάληψη;
Μια διαμαρτυρία έξω από την Πρυτανεία;
Μια δυνατή συγκέντρωση;
Μια αφίσα;
Μια παρέμβαση φοιτητικού συλλόγου;
Εδώ ακριβώς αρχίζει η επικίνδυνη ζώνη.
Διότι οι έννοιες αυτές δεν είναι μαθηματικές εξισώσεις. Ερμηνεύονται. Και όταν ερμηνεύονται από εκείνον απέναντι στον οποίο στρέφεται ενδεχομένως η διαμαρτυρία, τότε δημιουργείται ένα θεσμικό παράδοξο.
Το Πανεπιστήμιο δεν είναι στρατόπεδο. Ο φοιτητής ή ο διοικητικός υπάλληλος δεν είναι υπάλληλος του Πρύτανη. Και ο Πρύτανης δεν είναι διοικητής μονάδας.
Το Πανεπιστήμιο υπήρξε ιστορικά χώρος σύγκρουσης ιδεών, αμφισβήτησης, πολιτικής κινητοποίησης και κοινωνικών αγώνων. Δεν ήταν πάντοτε ήσυχο. Ευτυχώς.
Αν τα Πανεπιστήμια ήταν πάντα «ήσυχα», πολλά από όσα θεωρούμε σήμερα αυτονόητα ίσως να μην είχαν υπάρξει ποτέ.
Η πρόσφατη υπόθεση υποψήφιου διδάκτορα στο ΕΜΠ είναι χαρακτηριστική του προβλήματος που μπορεί να δημιουργηθεί. Σύμφωνα με ανακοίνωση του Σωματείου Εργαζομένων στην Έρευνα και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, ο συγκεκριμένος υποψήφιος διδάκτορας κλήθηκε σε πειθαρχική διαδικασία πριν ολοκληρωθεί η σχετική ποινική διαδικασία. Το Σωματείο καταγγέλλει ότι η παραπομπή συνδέεται με τη συνδικαλιστική και πολιτική του δράση. Πρόκειται για ισχυρισμούς του Σωματείου που βεβαίως πρέπει να κριθούν με βάση όλα τα πραγματικά στοιχεία. Το ουσιώδες όμως θεσμικό ζήτημα παραμένει: ο ίδιος ο νόμος προβλέπει ότι η πειθαρχική διαδικασία καταρχήν δεν αναστέλλεται επειδή εκκρεμεί ποινική διαδικασία.
Με άλλα λόγια, μπορεί να μην έχει αποφανθεί ακόμη ο φυσικός δικαστής, αλλά το Πανεπιστήμιο μπορεί ήδη να δικάζει πειθαρχικά.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό.
Η παράλειψη άσκησης πειθαρχικής αρμοδιότητας από το αρμόδιο πανεπιστημιακό όργανο προβλέπεται και η ίδια ως λόγος πειθαρχικής ευθύνης. Επιπλέον, σε συγκεκριμένες κατηγορίες παραπτωμάτων μπορεί, εφόσον δεν κινηθούν εγκαίρως τα πανεπιστημιακά όργανα, να ασκηθεί πειθαρχική δίωξη ακόμη και από τον υπουργό Παιδείας.
Άρα το μήνυμα προς τις Πρυτανικές Αρχές είναι περίπου: «διώξτε, διαφορετικά μπορεί να ελεγχθείτε επειδή δεν διώξατε».
Αυτό δεν ενισχύει την αυτοδιοίκηση του Πανεπιστημίου. Την περιορίζει.
Και δημιουργεί αναπόφευκτα κίνητρο υπερβολικής πειθαρχικής κινητοποίησης. Ο συντηρητικός Πρύτανης, μπροστά στην απειλή ότι μπορεί να κατηγορηθεί επειδή δεν άσκησε δίωξη, θα προτιμήσει να παραπέμψει μία υπόθεση «για να είναι καλυμμένος».
Έτσι γεννιέται η γραφειοκρατία του φόβου.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο από τη σύνθεση του Πειθαρχικού Συμβουλίου. Σε αυτό συμμετέχουν ο Πρύτανης, ο αρμόδιος Αντιπρύτανης, ο Κοσμήτορας της Σχολής, καθηγητής ή ομότιμος καθηγητής και ένας εκπρόσωπος των φοιτητών. Μάλιστα, η μη ανάδειξη εκπροσώπου των φοιτητών δεν εμποδίζει τη νόμιμη συγκρότηση και λειτουργία του Συμβουλίου.
Το ερώτημα λοιπόν είναι απλό: σε μια σύγκρουση ανάμεσα σε φοιτητές και διοίκηση, πόσο πειστικά μπορεί η ίδια διοικητική δομή να εμφανίζεται ταυτόχρονα ως μέρος της σύγκρουσης και ως κριτής της;
Η Δικαιοσύνη δεν απαιτεί μόνο αμεροληψία. Απαιτεί και την εικόνα της αμεροληψίας.
Οι προβλεπόμενες ποινές επίσης δεν είναι αμελητέες. Περιλαμβάνουν απαγόρευση συμμετοχής στις εξετάσεις, απαγόρευση χρήσης πανεπιστημιακών εγκαταστάσεων, αναστολή φοιτητικής ιδιότητας από έναν έως είκοσι τέσσερις μήνες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, οριστική διαγραφή. Για συγκεκριμένες κατηγορίες παραπτωμάτων ο νόμος προβλέπει μάλιστα ως ελάχιστη κύρωση την αναστολή της φοιτητικής ιδιότητας.
Δηλαδή μία πειθαρχική απόφαση μπορεί πρακτικά να στερήσει από έναν νέο άνθρωπο ένα ή δύο χρόνια από τις σπουδές του.
Και υποτίθεται ότι αυτό είναι παιδαγωγική.
Το Πανεπιστήμιο όμως δεν είναι σωφρονιστικό κατάστημα.
Η αποστολή του είναι να εκπαιδεύει ανθρώπους που σκέπτονται, όχι ανθρώπους που φοβούνται. Να παράγει αμφισβήτηση, όχι συμμόρφωση. Να μαθαίνει στους νέους να επιχειρηματολογούν, να συγκρούονται δημοκρατικά και να αμφισβητούν ακόμη και τους καθηγητές τους.
Προφανώς ελευθερία δεν σημαίνει ατιμωρησία.
Όποιος καταστρέφει δημόσια περιουσία οφείλει να αποκαθιστά τη ζημία και, όπου υπάρχει ποινικό αδίκημα, να λογοδοτεί στη Δικαιοσύνη. Όποιος αντιγράφει ή λογοκλέπτει πρέπει να αντιμετωπίζει ακαδημαϊκές συνέπειες.
Αυτά όμως μπορούν να αντιμετωπιστούν χωρίς να εγκαθιδρυθεί μέσα στα Πανεπιστήμια ένας παράλληλος ποινικός μηχανισμός.
Η σωστή λύση είναι ένα σαφές, στενό πλαίσιο ακαδημαϊκής δεοντολογίας για αμιγώς ακαδημαϊκές παραβάσεις και εφαρμογή της κοινής νομοθεσίας για πραγματικά ποινικά αδικήματα.
Όχι ένα πειθαρχικό δίκαιο που εισχωρεί στον χώρο της πολιτικής και συνδικαλιστικής δράσης.
Διότι σήμερα μπορεί να αφορά μια κατάληψη. Αύριο μια συγκέντρωση. Μεθαύριο μια αφίσα. Και κάποια στιγμή θα αναρωτηθούμε γιατί οι φοιτητές μας έμαθαν να μη μιλούν. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο ασφαλώς χρειάζεται κανόνες, αλλά δεν χρειάζεται ένα γενικευμένο πειθαρχικό σύστημα που κινδυνεύει να μετατρέψει την ακαδημαϊκή ζωή, τη φοιτητική διαμαρτυρία και τη συνδικαλιστική δράση σε αντικείμενο καταστολής. Για πραγματικά ποινικά αδικήματα υπάρχει η Δικαιοσύνη, ενώ για αμιγώς ακαδημαϊκές παραβάσεις, όπως η αντιγραφή ή η λογοκλοπή, αρκεί ένα σαφές πλαίσιο ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Όταν όμως αόριστες έννοιες όπως η «παρεμπόδιση της εύρυθμης λειτουργίας» ή η «μη συνάδουσα χρήση χώρων» μπορούν να οδηγήσουν σε πειθαρχικές διώξεις και βαριές κυρώσεις, τότε δημιουργείται κλίμα φόβου και αυτολογοκρισίας. Το Πανεπιστήμιο δεν είναι στρατόπεδο ούτε δικαστήριο· είναι χώρος γνώσης, ελευθερίας, αμφισβήτησης και δημοκρατικού διαλόγου. Γι’ αυτό το γενικευμένο πειθαρχικό πλαίσιο πρέπει να καταργηθεί και να αντικατασταθεί από στενούς, σαφείς κανόνες ακαδημαϊκής δεοντολογίας, ώστε να προστατεύεται η πανεπιστημιακή κοινότητα χωρίς να ποινικοποιείται η ίδια η δημοκρατική ζωή του Πανεπιστημίου.
Η Δημοκρατία στο Πανεπιστήμιο δεν προστατεύεται με περισσότερες ποινές.
Προστατεύεται με περισσότερη Δημοκρατία.
Το ελληνικό δημόσιο Πανεπιστήμιο δεν χρειάζεται Πρυτάνεις-εισαγγελείς, καθηγητές-ανακριτές και φοιτητές σε μόνιμη αναμονή κλήσης προς απολογία.
Χρειάζεται δασκάλους, ερευνητές, φοιτητές, ιδέες και ελευθερία.
Το Πανεπιστήμιο πρέπει να έχει κανόνες. Δεν πρέπει να γίνει πειθαρχείο.
Νίκου Μαρκάτου, Ομότιμου Καθηγητή ΕΜΠ, πρ.Πρύτανη
