Το ερώτημα αν η εκπαίδευση διαμορφώνει πολίτες ικανούς να αλλάξουν τον κόσμο ακούγεται μεγαλόπνοο έως ρητορικό, αλλά πριν από την απάντησή του χρειάζεται μια προηγούμενη ερώτηση: τι άνθρωπο διαμορφώνει η εκπαίδευση; Η φράση «να αλλάξουμε τον κόσμο» κινδυνεύει να μείνει μια θεωρητική πομφόλυξ, όταν δεν προσδιορίζεται ούτε ποιος κόσμος πρέπει να αλλάξει ούτε προς ποια κατεύθυνση ούτε με ποιο κριτήριο. Η Παιδεία δεν έχει ως αυτονόητο σκοπό να παράγει φιλόδοξους «αλλαγείς του κόσμου». Προηγείται η διαμόρφωση ανθρώπου ικανού να κρίνει τον κόσμο, να διακρίνει το αγαθό από το επιβλαβές και να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του.
Η εκπαίδευση, με μικρό ε, είναι μια διαδικασία: μπορεί να είναι καλή ή κακή, επαρκής ή ανεπαρκής, αποτελεσματική ή αποτυχημένη. Μεταδίδει γνώσεις, καλλιεργεί δεξιότητες, οργανώνει μαθησιακές εμπειρίες. Η Παιδεία, όμως, με κεφαλαίο Π, είναι κάτι άλλο: είναι η ευρύτερη καλλιέργεια του ανθρώπου, η μεταμόρφωση της γνώσης σε κρίση, στάση και τρόπο ζωής. Γι' αυτό εκπαίδευση και Παιδεία δεν είναι συνώνυμα. Η εκπαίδευση αποκτά τον βαθύτερο σκοπό της όταν οδηγεί στην Παιδεία. Μπορεί να υπάρξει άριστη επαγγελματική κατάρτιση χωρίς ουσιαστική Παιδεία, όπως μπορεί να υπάρξει εντυπωσιακή επίδοση χωρίς πραγματική καλλιέργεια. Το πτυχίο δεν αποτελεί από μόνο του τεκμήριο παιδείας.
Ανάμεσα στις δύο έννοιες βρίσκεται η Παιδαγωγική, όταν γράφεται με κεφαλαίο Π και νοείται ως Αγωγή. Δεν είναι απλώς τεχνική διδασκαλίας ούτε συλλογή μεθόδων για να μαθαίνει αποτελεσματικότερα ένα παιδί. Εμπεριέχει αναγκαστικά ένα ηθικό ερώτημα: ποιον άνθρωπο θέλουμε να διαμορφώσουμε; Κάθε Αγωγή προϋποθέτει επιλογή κατεύθυνσης, ακόμη και όταν εμφανίζεται ως ουδέτερη τεχνική. Η Παιδαγωγική επομένως δεν κρίνεται μόνο από το αν ο μαθητής έμαθε περισσότερα, αλλά και από το αν έγινε ικανότερος να κρίνει, να αυτοπεριορίζεται, να αναλαμβάνει ευθύνη και να συνυπάρχει με τον Άλλον. Εδώ ακριβώς η Παιδαγωγική συναντά την Ηθική.
Η διάκριση αυτή δεν εξαρτάται από το αν η εκπαίδευση παρέχεται δωρεάν ή επί πληρωμή. Πρόκειται απλώς για διαφορετικούς τρόπους παροχής της. Και στις δύο περιπτώσεις το κρίσιμο ερώτημα παραμένει το ίδιο: οδηγεί η προσφερόμενη εκπαίδευση στην Παιδεία; Μπορεί κανείς να αγοράσει ακριβή εκπαίδευση, να συγκεντρώσει πτυχία και πιστοποιήσεις και να παραμείνει ουσιαστικά απαίδευτος. Μπορεί επίσης ένα δημόσιο σχολείο, με περιορισμένα μέσα, να προσφέρει πραγματική καλλιέργεια. Το οικονομικό καθεστώς της εκπαίδευσης δεν αποτελεί κριτήριο Παιδείας. Κριτήριο είναι το αποτέλεσμα στον άνθρωπο: αν η συσσώρευση γνώσεων μετατρέπεται σε καλλιέργεια, κρίση, αυτονομία και υπεύθυνη πράξη.
Αυτό μας οδηγεί στη Γνώση, η οποία δεν πρέπει να συγχέεται με την πληροφορία. Πληροφορία είναι αυτό που μπορούμε να διαθέσουμε, να αναπαράγουμε ή να αναζητήσουμε. Γνώση είναι αυτό που έχουμε κατανοήσει, ελέγξει, συνδέσει και κατακτήσει. Δεν είναι επομένως μόνο το αποτέλεσμα αλλά και η σχέση του ανθρώπου με το αποτέλεσμα. Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη σύνδεση με το προηγούμενο ζήτημα της πλαστής γνώσης: μια απάντηση μπορεί να είναι πληροφοριακά σωστή και παρ' όλα αυτά να μην αποτελεί γνώση για εκείνον που την αναπαράγει χωρίς να έχει κατακτήσει τη διαδρομή που οδηγεί σε αυτήν. Η Παιδεία ενδιαφέρεται ακριβώς για αυτή τη διαδρομή.
Η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται έτσι ο τελικός καταλύτης της αξιολόγησης. Δεν δημιούργησε την κρίση της· την έκανε όμως αδύνατο να κρυφτεί. Όπως μια παλιά φιλόλογος που αφιέρωνε ώρες για να αξιολογήσει μία και μόνη μαθητική έκθεση: δεν έβλεπε μόνο το τελικό αποτέλεσμα, αλλά τη διαδρομή της σκέψης, τα λάθη, τις αστοχίες, τις μικρές λάμψεις και κυρίως τον μόχθο του μαθητή. Αυτή ήταν αξιολόγηση με παιδαγωγικό νόημα. Η ουσιαστική αυτή πρακτική είχε αρχίσει να υποχωρεί πριν ακόμη εμφανιστεί η ΤΝ, καθώς τα τυποποιημένα κριτήρια προσέφεραν την ευκολία της μηχανικής κρίσης. Τώρα η ΤΝ θέτει αμείλικτα το ερώτημα: αν δεν γνωρίζουμε ποιος σκέφθηκε, πώς σκέφθηκε και αν σκέφθηκε, τι ακριβώς αξιολογούμε;
Εδώ επανεμφανίζεται η Αρχή της ησσονος προσπάθειας. Η ανθρώπινη ροπή προς την οικονομία κόπου δεν είναι από μόνη της ηθικό ελάττωμα· είναι μια θεμελιώδης τάση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η Παιδαγωγική όμως δεν υπάρχει για να την ικανοποιεί, αλλά για να τη μετασχηματίζει. Η ΤΝ προσφέρει σήμερα ένα πρωτοφανώς ισχυρό μέσο ικανοποίησης αυτής της Αρχής: απαντά, συνθέτει, διορθώνει και παράγει, συχνά χωρίς να απαιτεί από τον χρήστη την ανάλογη πνευματική εργασία. Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι αν πρέπει να απορρίψουμε την ευκολία της τεχνολογίας, αλλά ποιον κόπο επιτρέπεται να εξοικονομήσουμε και ποιον δεν έχουμε δικαίωμα να καταργήσουμε.
Γι' αυτό το αρχαίο ρητο «Ἀγαθὰ κόποις κτῶνται» αποτελεί πολύ βαθύτερη παιδαγωγική αρχή από κάθε γενικόλογη έκκληση για προσπάθεια. Δεν σημαίνει ότι κάθε κόπος είναι καλός ούτε ότι η δυσκολία πρέπει να λατρεύεται για τον εαυτό της. Σημαίνει ότι ορισμένα αγαθά δεν μπορούν να αποκτηθούν χωρίς τη διαδικασία που τα συγκροτεί. Και η Γνώση είναι ένα από αυτά. Η κατανόηση, η κρίση, η πνευματική πειθαρχία και η αυτονομία δεν μπορούν να παραδοθούν ως έτοιμα προϊόντα χωρίς να χάσουν ακριβώς εκείνο το στοιχείο που τα καθιστά προσωπικά κεκτημένα. Η ΤΝ μπορεί να εξοικονομήσει κόπο. Η Παιδεία όμως οφείλει να γνωρίζει ποιος κόπος είναι περιττός και ποιος είναι μορφωτικός.
Στην αρχαία ελληνική σκέψη η Παιδεία συνδέεται βαθύτερα με τον Λόγο. Από τον Ηράκλειτο έως τον Αριστοτέλη, ο Λόγος δεν είναι απλώς λόγια ή συσσώρευση γνώσεων. Είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να διακρίνει, να συνδέει, να μετρά, να κρίνει και να οργανώνει τη ζωή του σύμφωνα με μια τάξη νοήματος. Χωρίς Λόγο ο άνθρωπος γίνεται, κυριολεκτικά, ἄλογον ον (ένα αχαλίνωτο αλογάκι), όχι απλώς άνθρωπος χωρίς πληροφορίες, αλλά ύπαρξη χωρίς την εσωτερική αρχή που συγκρατεί τις ορμές της. Η Παιδεία επομένως δεν γεμίζει απλώς τον νου· εγκαθιστά μέσα στον άνθρωπο έναν τρόπο να χρησιμοποιεί τη Γνώση χωρίς να υποδουλώνεται σε αυτήν ή στις επιθυμίες του.
Εδώ βρίσκεται και το όριο της σύγχρονης παιδαγωγικής ρητορικής. Ο στόχος δεν μπορεί να εξαντλείται στη διαμόρφωση μαθητών «ικανών να αλλάξουν τον κόσμο». Πριν από τον κόσμο υπάρχει ο άνθρωπος που θα επιχειρήσει να τον αλλάξει· και πριν από την αλλαγή υπάρχει το κριτήριο με το οποίο θα κριθεί αν αυτή αξίζει. Εκπαίδευση χωρίς Παιδεία παράγει καταρτισμένους ανθρώπους· Γνώση χωρίς Λόγο παράγει πληροφορημένους ανθρώπους· Παιδαγωγική χωρίς Αγωγή παράγει τεχνικά αποτελεσματικές διαδικασίες. Η Παιδεία, αντίθετα, αποβλέπει στη συγκρότηση ανθρώπου με κρίση, Μέτρο, ευθύνη και αυτονομία. Δεν υπόσχεται ότι θα αλλάξει τον κόσμο. Προσπαθεί πρώτα να διαμορφώσει τον άνθρωπο που αξίζει να τον αλλάξει.
