Υπάρχουν σχολικά βιβλία που ξεχνιούνται μαζί με τη γενιά που τα διδάχθηκε. Υπάρχουν όμως και βιβλία που ξεπερνούν την εποχή τους και γίνονται σύμβολα. Ένα από αυτά είναι τα «Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, το αναγνωστικό που συνδέθηκε όσο λίγα με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917.
Το βιβλίο γράφτηκε στο πλαίσιο της προσπάθειας για νέα σχολικά αναγνωστικά, βασισμένα στις αρχές του εκπαιδευτικού δημοτικισμού και της νέας παιδαγωγικής. Στόχος ήταν να εγκαταλειφθεί ο άγονος διδακτισμός και το σχολικό βιβλίο να πλησιάσει την ψυχολογία, τα ενδιαφέροντα και τη ζωή των παιδιών.
Η ιστορία ακολουθεί μια ομάδα παιδιών που κατασκηνώνουν στα βουνά. Μακριά από τη συνεχή επίβλεψη των ενηλίκων, οργανώνουν τη ζωή τους, εργάζονται, συνεργάζονται, παίρνουν αποφάσεις και αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Η αλληλεγγύη, η υπευθυνότητα και η αγάπη για τη φύση δεν παρουσιάζονται ως αφηρημένες ηθικές εντολές. Προκύπτουν μέσα από τις εμπειρίες των ίδιων των παιδιών.
Αυτή ήταν και μία από τις μεγάλες καινοτομίες του βιβλίου: το παιδί βρέθηκε στο επίκεντρο. Οι ενήλικοι πέρασαν σε δεύτερο πλάνο και η φύση μετατράπηκε σε έναν ανοιχτό χώρο μάθησης και ανακάλυψης.
Εξίσου σημαντική ήταν η γλώσσα. Ο Παπαντωνίου χρησιμοποίησε απλό, ζωντανό και άμεσο λόγο, αποφεύγοντας τη σχολαστική ηθικολογία των παλαιότερων αναγνωστικών. Τα «Ψηλά Βουνά» έμοιαζαν περισσότερο με λογοτεχνικό έργο παρά με σχολικό εγχειρίδιο.
Ξεχωριστή ήταν και η εικονογράφησή τους. Τα σχέδια φιλοτέχνησε ο Πέτρος Ρούμπος, βασισμένος σε σκίτσα του ίδιου του Παπαντωνίου. Οι εικόνες προκάλεσαν συζητήσεις: άλλοι τις θεώρησαν υπερβολικά κοντά στη γελοιογραφία, ενώ άλλοι είδαν σε αυτές μέρος της πρωτοτυπίας του βιβλίου.
Η υποδοχή υπήρξε εντυπωσιακή. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος υποστήριξε ότι το έργο διέφερε από τα προηγούμενα αναγνωστικά «όσο η αυγή από τη νύχτα», ενώ ο Κωστής Παλαμάς εξήρε τον τρόπο με τον οποίο συνδύαζε την ποίηση με την παιδαγωγική και τη γνώση με τη χαρά.
Αλλά ακριβώς επειδή ήταν διαφορετικό, το βιβλίο βρέθηκε στο επίκεντρο των ιδεολογικών συγκρούσεων της εποχής. Μετά την πολιτική αλλαγή του 1920, επικριτές του υποστήριξαν ότι παραμέριζε την πατρίδα, τη θρησκεία και την οικογένεια και έδινε υπερβολική σημασία στην καθημερινή ζωή των παιδιών.
Στην πραγματικότητα, πίσω από τη διαμάχη για ένα σχολικό αναγνωστικό κρυβόταν μια πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση: Τι σχολείο θέλουμε;
Ένα σχολείο που μεταδίδει αξίες μέσα από κανόνες, συνθήματα και ηθικές διδαχές ή ένα σχολείο όπου το παιδί μαθαίνει μέσα από την εμπειρία, τη συνεργασία, τη φύση και την ανακάλυψη;
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, τα «Ψηλά Βουνά» παραμένουν ένα από τα σημαντικότερα έργα της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας. Όχι μόνο επειδή άλλαξαν το σχολικό αναγνωστικό, αλλά επειδή πρότειναν κάτι πολύ πιο τολμηρό: ένα διαφορετικό σχολείο, με το παιδί στο κέντρο του.
Ευαγγελία Κανταρτζή
Διευθύντρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
