Κάποτε, όταν μιλούσαμε για έναν καλό εκπαιδευτικό, το πρώτο πράγμα που μας ερχόταν στο μυαλό ήταν το μάθημά του. Αν κατάφερνε να κάνει τους μαθητές να ακούσουν, να σκεφτούν, να ρωτήσουν, να αμφισβητήσουν, να συγκινηθούν. Αν μπορούσε να πάρει ένα δύσκολο κείμενο, μια μαθηματική έννοια, ένα ιστορικό γεγονός ή έναν νόμο της Φυσικής και να τα κάνει ξαφνικά κατανοητά και ζωντανά. Σήμερα, όμως, μοιάζει να έχουμε φτάσει σε μια παράξενη αντιστροφή: το ίδιο το μάθημα κινδυνεύει να θεωρείται σχεδόν δευτερεύον, ενώ όλο και μεγαλύτερη αξία αποκτά αυτό που γίνεται γύρω από αυτό – και κυρίως αυτό που μπορεί να παρουσιαστεί, να φωτογραφηθεί, να αναρτηθεί και να μετρηθεί.
Δράσεις, προγράμματα, εκδηλώσεις, πλατφόρμες, ψηφιακά εργαλεία, παρουσιάσεις, συνεργασίες, διαγωνισμοί, καινοτόμες πρακτικές. Πολλά από αυτά μπορούν ασφαλώς να είναι εξαιρετικά χρήσιμα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν παύουν να λειτουργούν ως συμπλήρωμα της διδασκαλίας και μετατρέπονται σε απόδειξη της αξίας του εκπαιδευτικού. Σαν να μην αρκεί πια να κάνει κάποιος ένα σπουδαίο μάθημα. Πρέπει και να μπορεί να το «επιδείξει».
Ζούμε, άλλωστε, στην εποχή του «φαίνομαι, άρα υπάρχω». Και το σχολείο δεν θα μπορούσε να μείνει εντελώς έξω από αυτή τη λογική.
Ο εκπαιδευτικός που οργανώνει μια εντυπωσιακή δράση έχει φωτογραφίες. Έχει ανάρτηση. Έχει βίντεο. Έχει ένα αποτέλεσμα εύκολα ορατό. Ο εκπαιδευτικός, όμως, που μπήκε στην τάξη και κατάφερε μέσα σε σαράντα πέντε λεπτά να κάνει έναν αδιάφορο μαθητή να σηκώσει το κεφάλι από το θρανίο και να πει «τώρα το κατάλαβα», τι ακριβώς έχει να παρουσιάσει; Τίποτε που να χωρά εύκολα σε μια πλατφόρμα. Κι όμως, μπορεί εκείνη να ήταν η σημαντικότερη παιδαγωγική πράξη ολόκληρης της ημέρας.
Υπάρχουν ακόμη καθηγητές «παλαιού τύπου», όπως συχνά τους αποκαλούμε κάπως συγκαταβατικά. Μπορεί να μην έχουν άνεση με τον διαδραστικό πίνακα. Μπορεί να μην ξέρουν να φτιάχνουν ψηφιακά κουίζ, παρουσιάσεις με εφέ ή εκπαιδευτικά παιχνίδια. Μπαίνουν όμως στην τάξη με κάτι πολύ δυσκολότερο να αποκτηθεί: βαθιά γνώση του αντικειμένου τους, λόγο, παρουσία, χιούμορ, παιδαγωγικό ένστικτο και την ικανότητα να αφηγούνται. Και μπορούν να κρατήσουν είκοσι πέντε παιδιά καθηλωμένα μόνο μιλώντας.Αυτό είναι μικρό πράγμα;
Ένας φιλόλογος μπορεί να διαβάσει ένα ποίημα και να κάνει έναν έφηβο να το θυμάται μετά από είκοσι χρόνια. Ένας ιστορικός μπορεί να περιγράψει μια εποχή τόσο ζωντανά ώστε οι μαθητές να αισθανθούν ότι βρίσκονται μέσα σε αυτή. Ένας μαθηματικός μπορεί να εξηγήσει μία έννοια με μία μόνο φράση και ξαφνικά κάτι που έμοιαζε ακατανόητο να γίνει απλό. Ένας φυσικός μπορεί να γεννήσει μια ερώτηση που θα οδηγήσει αργότερα ένα παιδί στην επιστήμη.Δεν υπάρχουν φωτογραφίες για όλα αυτά.Δεν υπάρχουν πιστοποιητικά.Δεν υπάρχουν πάντοτε «παραδοτέα».Υπάρχει όμως μάθηση.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγάλη παγίδα της εποχής: συγχέουμε το εντυπωσιακό με το σημαντικό.
Ένα ψηφιακό παιχνίδι μπορεί να είναι θαυμάσιο εκπαιδευτικό εργαλείο όταν υπηρετεί συγκεκριμένο μαθησιακό στόχο. Μπορεί όμως επίσης να είναι απλώς ένα ευχάριστο διάλειμμα με ωραία γραφικά. Μια εντυπωσιακή παρουσίαση μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να κατανοήσουν καλύτερα κάτι, αλλά μπορεί και να τους μετατρέψει σε παθητικούς θεατές μιας οθόνης.Το εργαλείο από μόνο του δεν κάνει τη διδασκαλία σύγχρονη.Όπως και ο πίνακας με την κιμωλία δεν την κάνει παρωχημένη.Το βασικό ερώτημα είναι και πρέπει να είναι: Τι συνέβη μέσα στο μυαλό του μαθητή; Έμαθε κάτι; Κατάλαβε κάτι βαθύτερα; Συνέδεσε έννοιες; Διατύπωσε μια ερώτηση που πριν δεν μπορούσε να διατυπώσει; Αναθεώρησε μια βεβαιότητα; Ένιωσε την επιθυμία να ψάξει μόνος του περισσότερο; Αν συνέβη αυτό, έγινε μάθημα. Και μπορεί να έγινε χωρίς ούτε έναν υπολογιστή.
Η παιδαγωγική άλλωστε έχει ένα παράδοξο χαρακτηριστικό: το σημαντικότερο έργο της είναι συχνά αόρατο. Δεν μπορείς εύκολα να φωτογραφίσεις τη στιγμή που ένας μαθητής αποκτά αυτοπεποίθηση. Δεν μπορείς να ανεβάσεις σε μια ιστοσελίδα την αλλαγή που συμβαίνει μέσα του όταν ένας εκπαιδευτικός τού λέει «μπορείς». Δεν υπάρχει εφαρμογή που να μετρά πόσα παιδιά αγάπησαν τη λογοτεχνία επειδή κάποιος καθηγητής διάβασε κάποτε ένα κείμενο με πάθος.Και όμως αυτά είναι ίσως τα πράγματα που μένουν περισσότερο.
Δεν χρειάζεται λοιπόν να επιστρέψουμε σε ένα σχολείο χωρίς τεχνολογία, χωρίς δράσεις ή χωρίς καινοτομία. Το ακριβώς αντίθετο. Χρειαζόμαστε όλα τα εργαλεία που μπορούν πραγματικά να βοηθήσουν τα παιδιά.Χρειάζεται όμως να αποκαταστήσουμε την ιεραρχία.Η δράση υπάρχει για να υπηρετεί το μάθημα. Η τεχνολογία υπάρχει για να υπηρετεί τη μάθηση. Το πρόγραμμα υπάρχει για να προσθέτει κάτι στην εκπαιδευτική διαδικασία. Δεν μπορεί το μέσο να γίνεται σημαντικότερο από τον σκοπό. Και καλός εκπαιδευτικός είναι πρωτίστως εκείνος που κάνει ένα ωραίο μάθημα μέσα στην τάξη. Την ώρα του μαθήματος. Γιατί στο τέλος της ημέρας η ουσία του σχολείου εξακολουθεί να βρίσκεται σε μια πολύ παλιά, σχεδόν στοιχειώδη σκηνή: έναν άνθρωπο που γνωρίζει κάτι και προσπαθεί να το μεταδώσει σε έναν άλλον άνθρωπο. Και κάποιες φορές δεν χρειάζεται τίποτε περισσότερο από έναν πίνακα, βαθιά γνώση και έναν εκπαιδευτικό που αγαπά αυτό που διδάσκει.
Το πραγματικά μεγάλο μάθημα δεν είναι πάντοτε εκείνο που φαίνεται περισσότερο.Είναι εκείνο που μένει. Γι αυτό ίσως πρέπει να προβληματιστούμε σε σχέση με τις δράσεις μόνο για τις δράσεις και να στραφούμε πάλι στην αξία της τάξης. Εκεί μέσα γίνονται ή πρέπει να γίνονται τα σπουδαία και οι δράσεις πρέπει να λειτουργούν επικουρικά.
Επίσης, υπάρχει και μια άλλη παράμετρος. Το Υπουργείο δε χρηματοδοτεί καμία δράση! Όλοι οι όμιλοι, οι ομάδες, οι δράσεις εκτός μαθήματος γίνονται αποκλειστικά με έξοδα των γονέων, κάποιες φορές και των ίδιων των εκπαιδευτικών! Πολύ ωραία βολεύεται το κράτος που παρουσιάζει έργο στην πλάτη των δασκάλων και των καθηγητών! Και χωρίς να δίνει δεκάρα για προγράμματα, απαιτεί κιόλας να γίνονται! Μήπως λοιπόν, θα πρέπει να γυρίσουμε την πλάτη σε όλα αυτά και να επιστρέψουμε στην αγκαλιά της τάξης την πολύτιμη ώρα του μαθήματος και να κοιτάξουμε εκεί να "τα δίνουμε όλα" και να "Ιδρώνουμε τη φανέλλα" αντί να σκοτωνόμαστε για προγράμματα και δράσεις έξω από το σχολείο; Να πούμε ένα ηχηρό όχι στο φαίνεσθαι και να δουλέψουμε ώστε να αναβαθμίσουμε τον ρόλο μας ως εκπαιδευτικοί τις ώρες διδασκαλίας μας όπου δυστυχώς δεν μπορούμε να "δείξουμε" τι κάνουμε αλλά θα φανεί από το αποτέλεσμα της δουλειάς μας με τους μαθητές.
