Το σχολείο δεν έχει αποστολή να παράγει υπάκουους ανθρώπους. Δεν είναι εργοστάσιο πειθαρχίας ούτε χώρος όπου το «καλό παιδί» ταυτίζεται με εκείνο που δεν αντιμιλά ποτέ, δεν αμφισβητεί, δεν διαφωνεί και εκτελεί χωρίς ερωτήσεις ό,τι του ζητείται. Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αγένεια και στην αμφισβήτηση. Ανάμεσα στην απειθαρχία και στη διεκδίκηση. Ανάμεσα στο «κάνω ό,τι θέλω» και στο «έχω άποψη και μπορώ να την υπερασπιστώ». Αυτή ακριβώς τη διαφορά πρέπει να μάθει το παιδί στο σχολείο. Ο μαθητής που εντοπίζει μια αδικία και μιλά γι’ αυτήν, που διαφωνεί με επιχειρήματα, που ζητά να ακουστεί η γνώμη του, που δεν ανέχεται τον εκφοβισμό ενός συμμαθητή του, που αντιδρά όταν κάποιος αποκλείεται ή αδικείται, έχει ήδη αρχίσει να εκπαιδεύεται ως ενεργός πολίτης.Και αυτό δεν συμβαίνει αυτόματα. Η δημοκρατία μαθαίνεται. Όπως διδάσκεται η Ιστορία, η Γλώσσα ή τα Μαθηματικά, έτσι πρέπει να διδάσκεται και η συμμετοχή. Όχι όμως μέσα από ένα κεφάλαιο βιβλίου που θα αποστηθίσουν οι μαθητές για το διαγώνισμα. Μαθαίνεται βιωματικά.
Ένα παιδί μαθαίνει να εκφράζει άποψη όταν κάποιος του δίνει χώρο να την εκφράσει. Μαθαίνει να επιχειρηματολογεί όταν του ζητούν να εξηγήσει γιατί πιστεύει κάτι. Μαθαίνει να ακούει την αντίθετη γνώμη όταν μέσα στην τάξη υπάρχει πραγματικός διάλογος. Μαθαίνει να αγωνίζεται για κάτι όταν βλέπει ότι μπορεί να οργανώσει μια συλλογική προσπάθεια και ότι η φωνή του μπορεί να ακουστεί. Εδώ βρίσκεται μια μεγάλη ευθύνη του σχολείου.
Δεν γίνεται να μιλά για δημοκρατία και ταυτόχρονα να απαιτεί σιωπηλή συμμόρφωση. Δεν γίνεται να διδάσκει τα ανθρώπινα δικαιώματα και να θεωρεί ενοχλητικό τον μαθητή που υπερασπίζεται ένα δικαίωμά του. Δεν γίνεται να παρουσιάζει στους μαθητές κοινωνικούς αγώνες, εξεγέρσεις και ανθρώπους που άλλαξαν τον κόσμο επειδή τόλμησαν να πουν «όχι» και ύστερα να επιβραβεύει αποκλειστικά εκείνον που λέει πάντοτε «ναι». Η- ακόμα χειρότερα- οι ίδιοι οι καθηγητές τους να λένε συνέχεια "ναι" και να μην αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους. Υπάρχει εδώ μια βαθιά αντίφαση.
Θαυμάζονται στα βιβλία οι άνθρωποι που αμφισβήτησαν την εξουσία της εποχής τους, αλλά στην καθημερινότητα ενοχλεί το παιδί που αμφισβητεί μια απόφαση. Κι όμως, η αμφισβήτηση είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της γνώσης.
Το ζητούμενο είναι να μάθει ο μαθητής πώς να αμφισβητεί. Να μπορεί να πει: «Διαφωνώ», χωρίς να προσβάλλει. Να απαιτεί το δίκιο του χωρίς να καταπατά το δίκιο του άλλου. Να γνωρίζει τα δικαιώματά του, αλλά και τις ευθύνες που συνοδεύουν αυτά τα δικαιώματα. Να μη φοβάται την εξουσία, αλλά ούτε να θεωρεί κάθε μορφή κανόνα εχθρό του. Αυτό μπορεί να διδαχθεί καθημερινά μέσα στην τάξη.
Με πραγματικές συζητήσεις και debates. Με μαθητικά συμβούλια που δεν υπάρχουν απλώς για να οργανώνουν μια εκδρομή ή μια γιορτή. Με σχολικές εφημερίδες όπου οι μαθητές μπορούν να γράφουν ελεύθερα. Με ψηφίσματα, προτάσεις, μαθητικές συνελεύσεις, εθελοντικές δράσεις, συμμετοχή σε ζητήματα της γειτονιάς. Με εργασίες όπου τα παιδιά καλούνται όχι να επαναλάβουν την άποψη του βιβλίου, αλλά να πάρουν θέση και να την τεκμηριώσουν. Οι εκπαιδευτικοί πρέπει να αφήνουν τους μαθητές να τα οργανώνουν μόνοι τους όλα αυτά. Γιατί αν δεν τους δείξουν εμπιστοσύνη πως εκείνοι θα αποκτήσουν την αυτοπεποίθηση που χρειάζεται ώστε να πάρουν πρωτοβουλίες;
Ακόμη και ένα απλό περιστατικό της σχολικής καθημερινότητας μπορεί να γίνει μάθημα δημοκρατίας. Αν οι μαθητές θεωρούν άδικο έναν κανόνα, ας κληθούν να εξηγήσουν γιατί. Να προτείνουν έναν καλύτερο. Να ακούσουν τα επιχειρήματα της άλλης πλευράς. Να αναλάβουν και την ευθύνη που συνεπάγεται η δική τους πρόταση.Έτσι διαμορφώνονται πολίτες.Γιατί ο νέος άνθρωπος που έχει μάθει επί δώδεκα χρόνια ότι ο ενήλικος μιλά και εκείνος σιωπά, δύσκολα θα μεταμορφωθεί ξαφνικά στα 18 του σε ενεργό πολίτη που ελέγχει την εξουσία, απαιτεί διαφάνεια, διεκδικεί τα εργασιακά του δικαιώματα και αντιδρά στην αδικία. Αντίθετα, υπάρχει ο κίνδυνος να μεταφέρει αυτούσια στην ενήλικη ζωή του τη σχολική εκπαίδευση της σιωπής: «Μη μιλάς. Μη δημιουργείς πρόβλημα. Κοίτα τη δουλειά σου». Πόσο περισσότερο, όταν βλέπει και τους καθηγητές του να κάνουν το ίδιο. Να σιωπούν. Και τότε το πρόβλημα δεν θα είναι πια σχολικό. Θα είναι κοινωνικό.
Η μεγαλύτερη υπηρεσία που μπορεί να προσφέρει ένας εκπαιδευτικός στον μαθητή του ίσως δεν είναι να τον κάνει να συμφωνεί μαζί του. Είναι να του διδάξει να μπορεί να διαφωνεί μαζί του σωστά.Να στέκεται απέναντί του και να λέει: «Δεν συμφωνώ, και μπορώ να σας εξηγήσω γιατί».Αν ένα σχολείο καταφέρει να δημιουργήσει τέτοιους μαθητές, μπορεί η τάξη του να μην είναι πάντα η πιο ήσυχη. Θα έχει όμως πετύχει κάτι πολύ σημαντικότερο. Θα έχει δημιουργήσει ανθρώπους που δεν θα περνούν αδιάφοροι μπροστά στην αδικία, δεν θα περιμένουν πάντοτε κάποιον άλλον να μιλήσει και δεν θα θεωρούν φυσικό ότι ο ισχυρότερος έχει πάντα δίκιο.
Γιατί τελικά το καλό σχολείο δεν μαθαίνει στα παιδιά να σκύβουν το κεφάλι. Τα μαθαίνει πότε και γιατί αξίζει να το σηκώνουν...λίγο ψηλότερα!
