Ο «Ροβινσών Κρούσος» του Ντάνιελ Ντεφόε εκδόθηκε το 1719 και έγινε ένα από τα γνωστότερα έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Αν και δε γράφτηκε για παιδιά, πολύ γρήγορα ξεπέρασε το κοινό στο οποίο απευθυνόταν αρχικά και, μέσα από διασκευές και αποδόσεις, πέρασε και στον κόσμο της παιδικής λογοτεχνίας.
Η περιπετειώδης πλοκή, η δράση και κυρίως η προσπάθεια του ανθρώπου να επιβιώσει χρησιμοποιώντας τη λογική, την παρατηρητικότητα και την επινοητικότητά του συνέβαλαν στην τεράστια επιτυχία του. Σύντομα εμφανίστηκαν πολυάριθμες διασκευές και ελεύθερες αποδόσεις, γνωστές ως «ροβινσωνιάδες». Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο «Νέος Ροβινσών» του Γιόαχιμ Χάινριχ Κάμπε, έργο με σαφή παιδαγωγικό προσανατολισμό, που γνώρισε μεγάλη διάδοση και στον ελληνόφωνο χώρο.
Γιατί το ελληνικό σχολείο χρειαζόταν έναν Ροβινσώνα;
Η παρουσία του Ροβινσώνα στην ελληνική εκπαίδευση συνδέθηκε με την εφαρμογή της συνδιδακτικής μεθόδου. Με τον νόμο ΑΜΒ΄ του 1882 προβλεπόταν ότι το αναγνωστικό της Β΄ τάξης θα ακολουθούσε το πρότυπο του «Ροβινσώνα». Το βιβλίο έπρεπε να παρουσιάζει την πορεία ενός νέου ανθρώπου που γνωρίζει σταδιακά τη φύση, την κοινωνία και τον κόσμο γύρω του, καλλιεργώντας παράλληλα αισθήματα ευσέβειας, φιλοπατρίας και φιλοστοργίας.
Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Σε αντίθεση με τα εγκυκλοπαιδικά αναγνώσματα, που συχνά αποτελούνταν από αποσπασματικά και ασύνδετα κείμενα, η συνδιδακτική μέθοδος στηριζόταν σε μια ενιαία αφήγηση. Η ιστορία κρατούσε ζωντανό το ενδιαφέρον των μαθητών και ταυτόχρονα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για διαφορετικά αντικείμενα διδασκαλίας.
Έργα όπως ο «Ροβινσών», η «Οδύσσεια» και ο «Γεροστάθης» μπορούσαν έτσι να λειτουργήσουν ως ένας αφηγηματικός άξονας γύρω από τον οποίο οργανωνόταν η σχολική γνώση.
Ο ναυαγός ως πρότυπο μαθητή
Ο Ροβινσώνας θεωρήθηκε κατάλληλος ήρωας και για έναν ακόμη λόγο. Η επιμονή, η εργατικότητα, η πειθαρχία, η παρατηρητικότητα και η εφευρετικότητα που επιδεικνύει στην περιπέτειά του μπορούσαν να παρουσιαστούν ως αρετές που έπρεπε να καλλιεργήσει και ο μαθητής.
Παράλληλα, η ιστορία άνοιγε ένα παράθυρο σε έναν διαφορετικό κόσμο. Τα μακρινά ταξίδια, οι άγνωστοι τόποι, οι δυσκολίες της επιβίωσης και η ανάγκη προσαρμογής σε νέες συνθήκες τροφοδοτούσαν τη φαντασία των παιδιών. Η γνώση δεν παρουσιαζόταν πλέον μόνο ως πληροφορία. Γινόταν περιπέτεια.
Στις ελληνικές σχολικές εκδοχές, βέβαια, ο ήρωας του Ντεφόε προσαρμόστηκε στις ανάγκες του σχολείου της εποχής. Η περιπέτεια συνδέθηκε με τη χριστιανική ηθική, τη γνώση της ιστορίας και την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης. Ο Ροβινσώνας μετατράπηκε έτσι από λογοτεχνικό ήρωα σε παιδαγωγικό πρότυπο.
Και τα σημερινά σχολικά βιβλία;
Η ιστορία του Ροβινσώνα δείχνει κάτι ευρύτερο. Τα σχολικά βιβλία δεν είναι απλώς δοχεία γνώσεων. Κάθε εποχή επιλέγει μέσα από αυτά τι θεωρεί σημαντικό να γνωρίζουν τα παιδιά, αλλά και ποιες αξίες, συμπεριφορές και πρότυπα θέλει να καλλιεργήσει.
Σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά την είσοδο του Ροβινσώνα στο ελληνικό σχολείο, το ερώτημα αποκτά ξανά ενδιαφέρον. Σήμερα, που το ελληνικό σχολείο περνά στην εποχή του πολλαπλού βιβλίου, σχεδιάζονται και γράφονται νέα σχολικά εγχειρίδια.
Πόσα από αυτά θα είναι απλώς βιβλία που οι μαθητές θα πρέπει να διαβάσουν για τις εξετάσεις;
Και ποια θα καταφέρουν, όπως ο Ροβινσώνας, να μείνουν στη μνήμη τους ακόμη και όταν θα έχουν φύγει από το σχολείο;
Ευαγγελία Κανταρτζή
Διευθύντρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
