Η θύελλα διαμαρτυριών που προκάλεσε η «Οδύσσεια» στα εγχώρια κοινωνικά δίκτυα ακόμη μαίνεται. Στο επίκεντρο βρίσκεται η επιλογή της μαύρης Lupita Nyong'o στον ρόλο της ωραίας Ελένης. Κάποιοι, προσεκτικότεροι για να μην κατηγορηθούν για ρατσισμό, ανακάλυψαν άλλα προβλήματα «ιστορικής ακρίβειας»: τα πλοία που θυμίζουν Βίκινγκς, τις στολές των Λαιστρυγόνων ή ακόμη και την Κίρκη, που αποδείχθηκε πολύ ασχημότερη των προσδοκιών τους.
Κοινός τόπος των αντιδράσεων είναι ότι η Οδύσσεια του Νόλαν «παραποιεί την ιστορική αλήθεια». Υπάρχει όμως ένα μικρό πρόβλημα: η Οδύσσεια δεν είναι Ιστορία. Είναι μύθος. Εκτός αν θεωρήσουμε ιστορικά πρόσωπα τους Κύκλωπες και ιστορικό γεγονός τη μεταμόρφωση ανθρώπων σε γουρούνια από την Κίρκη.
Πώς γίνεται, λοιπόν, τόσοι άνθρωποι να αντιμετωπίζουν έναν μύθο σαν να αποτελεί ιστορική πραγματικότητα;
Ένα μέρος της απάντησης βρίσκεται στο ίδιο το ελληνικό σχολείο.
Στην Ελλάδα η μυθολογία διδάσκεται μέσα στο μάθημα της Ιστορίας — το βιβλίο της Γ΄ Δημοτικού, μάλιστα, ξεκινά με αυτήν. Η επιλογή δεν είναι άσχετη με τον ιστορικό ρόλο της σχολικής Ιστορίας στην εθνική διαπαιδαγώγηση: ήδη το 1881, όταν καθίσταται αυτόνομο μάθημα στο δημοτικό σχολείο, σκοπός της ήταν «η έμπνευσις φρονήματος εθνικού» (Πετρίδης, 1881). Έκτοτε η σχολική Ιστορία οργανώθηκε γύρω από την ιδέα της αδιάλειπτης συνέχειας του ελληνισμού —Αρχαιότητα, Βυζάντιο, Νεότερη Ελλάδα— παρουσιάζοντας, όπως επισημαίνουν η Φραγκουδάκη (1997) και η Αβδελά (1998), την εθνική ταυτότητα ως διαχρονική και «φυσική» και τα σχολικά εγχειρίδια ως βασικούς φορείς αυτής της εθνοκεντρικής αφήγησης. Εδώ βρίσκεται και το παράδοξο: όταν επί γενιές ο μύθος διδάσκεται κάτω από την ταμπέλα της «Ιστορίας» και χρησιμοποιείται ως μέσο εθνικής διαπαιδαγώγησης, τα όρια ανάμεσα στη μυθολογία και την ιστορική γνώση γίνονται δυσδιάκριτα. Ίσως, λοιπόν, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει τόσο όταν κάποιοι απαιτούν από μια κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας… «ιστορική ακρίβεια».
Αυτό ακριβώς διαπίστωσα και στη διδακτορική μου διατριβή για την ιστορική διαπαιδαγώγηση στο δημοτικό σχολείο. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα ήταν ότι η σύγχυση μύθου και Ιστορίας εμφανίζεται και στους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Δάσκαλοι που συμμετείχαν στην έρευνα υποστήριξαν ότι η Ιστορία μπορεί να διδάσκεται στις μικρότερες ηλικίες με τη μορφή παραμυθιού και μυθολογίας. Ολόκληρη η διατριβή είναι διαθέσιμη εδώ http://hdl.handle.net/10442/hedi/42560.
Χαρακτηριστικές είναι οι απαντήσεις τους:
«Θα μπορούσε η ιστορία να διδάσκεται και νωρίτερα μόνο με μυθολογία. Αυτά τα παραμυθάκια πάντα τους αρέσουν. Ακόμα και στην Α Δημοτικού μπορείς να λες μύθους και τα παιδιά τα ενδιαφέρει».
«Θα μπορούσαν και στην Πρώτη, λέω εγώ ένα παράδειγμα, να έχουν το Δούρειο Ίππο και να βγαίνουν στρατιωτάκια από μέσα. Θα μπορούσαν και στο νηπιαγωγείο να έχουν τον Ποσειδώνα με τη θαλασσίτσα, το Δία πάνω στο συννεφάκι… φυσικά και γίνεται να γίνει νωρίτερα».
Η σύγχυση γίνεται ακόμη πιο εμφανής όταν οι εκπαιδευτικοί αποδίδουν στη μυθολογία τον ρόλο της αποκατάστασης μιας υποτιθέμενης «ιστορικής αλήθειας» απέναντι στη μαζική ψυχαγωγία:
«Κακά τα ψέματα, με όλα αυτά που βλέπουν στην τηλεόραση έχουν διαμορφώσει την άποψη ότι ο Ηρακλής είναι κολλητός με τη Ζίνα, έτσι;».
Ακόμη χαρακτηριστικότερη είναι η άποψη ότι στο σχολείο πρέπει να προτιμώνται οι ελληνικοί από τους ξένους μύθους:
«Προτιμότερο δηλαδή είναι να μαθαίνουν τα παραμύθια με την Κοκκινοσκουφίτσα και να μην μαθαίνουν τους μύθους του Ηρακλή, του Θησέα, αυτά; Μπορούν να δοθούν σε μικρές ηλικίες και να ξεδιαλύνουν στο μυαλό τους κάποια πράγματα».
Τα παραπάνω αποσπάσματα αποτυπώνουν καθαρά το παράδοξο: ο μύθος εντάσσεται στο μάθημα της Ιστορίας και στη συνέχεια καλείται να υπερασπιστεί την «ιστορική αλήθεια» απέναντι στη μυθοπλασία. Εκπαιδευτικοί που διδάχθηκαν και οι ίδιοι τη μυθολογία ως μέρος της σχολικής Ιστορίας δυσκολεύονται, σε ορισμένες περιπτώσεις, να χαράξουν τα όρια ανάμεσα στον μύθο και την ιστορική πραγματικότητα. Ας μην απορούμε, λοιπόν, για τον χαμό με την «Οδύσσεια». Η μαύρη Ελένη έγινε αφορμή για έναν κλασικό ηθικό πανικό, όταν θεωρήθηκε ότι θίγονται τα «ιερά και τα όσια» του έθνους και παραχαράσσεται μια «ιστορική πραγματικότητα» που, στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι μύθος. Αν όμως μια μαύρη ηθοποιός δεν μπορεί να υποδυθεί την Ελένη, μπορούν μαύρα παιδιά σε ένα σχολείο της Αφρικής να αναπαραστήσουν ελληνικούς μύθους; Μπορούν ασιατικοί ή αφρικανικοί θίασοι να ανεβάζουν Shakespeare χωρίς λευκούς ηθοποιούς; Και γιατί δεν προκαλεί αντίστοιχη οργή όταν αρχαιοελληνικούς ήρωες υποδύονται Αγγλοσάξονες ή όταν ο (μεσανατολίτης) Ιησούς από τη Ναζαρέτ παρουσιάζεται ως ξανθός, γαλανομάτης Ευρωπαίος;
Εδώ βρίσκεται η ουσία της υπόθεσης. Η οργή γίνεται πολύ εντονότερη όταν στη θέση ενός προσώπου που έχουμε συνηθίσει να φανταζόμαστε ως «λευκό» εμφανίζεται ένας μαύρος ηθοποιός. Η συζήτηση, επομένως, δεν αφορά μόνο την υποτιθέμενη «ιστορική ακρίβεια», αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη φυλή, την εθνική ταυτότητα και τον «Άλλο». Και κάπου εδώ επιστρέφουμε στο σχολείο: ένα εκπαιδευτικό σύστημα με ισχυρά εθνοκεντρικά στοιχεία, στο οποίο τα όρια μύθου και Ιστορίας γίνονται ενίοτε δυσδιάκριτα, μπορεί να δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για την αναπαραγωγή στερεοτύπων και εθνοκεντρικών αντιλήψεων. Η «Οδύσσεια» του Νόλαν είναι τελικά μόνο η αφορμή. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί μια διαφορετική αναπαράσταση ενός αρχαίου μύθου μπορεί να βιώνεται ως επίθεση στην εθνική ταυτότητα και να προκαλεί τέτοιον ηθικό πανικό — ένα ερώτημα που οφείλει να προβληματίσει πρωτίστως την εκπαιδευτική κοινότητα, αλλά και τον πολιτικό κόσμο.
O Γιώργος Χριστόπουλος είναι Πρόεδρος της ΟΙΕΛΕ
