Υπάρχουν ειδήσεις που δεν τις διαβάζεις με τα μάτια. Τις διαβάζεις με την ψυχή και με τη μνήμη. Μελετώντας με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις βάσεις του 2026, όχι απλά από επαγγελματική «διαστροφή», αλλά ως ένας άνθρωπος του χώρου που βιώνω την αγωνία των παιδιών κάθε χρόνο και παρακολουθώ τα όσα συμβαίνουν στο χώρο της παιδείας με αδηφάγο ενδιαφέρον και πάθος, ασυναίσθητα βρέθηκα πάλι πίσω στο καλοκαίρι του 1989.
Ήμουν δεκαοκτώ χρονών. Παρακολουθούσα με κομμένη την ανάσα τα αποτελέσματα των βάσεων στην τηλεόραση, - αυτή ήταν για εμάς τότε ο πρώτος κρουνός ενημέρωσης, κι ενώ είχα συγκεντρώσει βαθμολογία που, αν μεταφερόταν στα σημερινά δεδομένα, αντιστοιχεί περίπου σε 19.210 μόρια, αγωνιούσα για το τελικό αποτέλεσμα.
Ρίγος και συγκίνηση στη συνειδητοποίηση ότι είμαι πλέον πρωτοετής της Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δεν ένιωσα ότι κέρδισα μια θέση. Ένιωσα ότι μου εμπιστεύονταν μια παράδοση. Ένιωσα ότι καλούμουν να υπηρετήσω τον ελληνικό πολιτισμό με χρέος και ευθύνη. Εκείνα τα χρόνια η Φιλολογία Αθηνών ήταν η κορυφαία επιλογή της Θεωρητικής Κατεύθυνσης. Οι Νομικές ακολουθούσαν. Η Ψυχολογία ως αυτόνομη πανεπιστημιακή σχολή δεν υπήρχε ακόμη.
Οι άριστοι μαθητές κατευθύνονταν προς τη Φιλολογία, γιατί εκεί οδηγούσε, σχεδόν αυτονόητα, η αγάπη για τη γνώση, για τη γλώσσα, για τον άνθρωπο. Επαγγελματική ανασφάλεια στο χώρο υπήρχε και τότε. Ίσως και περισσότερη από ό,τι σήμερα. Η εγγραφή στην επετηρίδα των Φιλολόγων το 1993, το έτος αποφοίτησης μου, μου έδινε δυνατότητα για διορισμό 60 χρόνια μετά. Στην ουσία ισοδυναμούσε με το ποτέ, αλλά αυτό δεν μείωνε ούτε τη δική μου περηφάνια ούτε την αδιαμφισβήτητη αξία της σχολής.
Σήμερα όλα αυτά μοιάζουν σχεδόν αδιανόητα. Δεν με θλίβει το ότι αλλάζουν οι εποχές. Οι εποχές πάντοτε αλλάζουν. Με θλίβει γιατί κάθε κοινωνία αποκαλύπτει τι πραγματικά πιστεύει όχι από αυτά που διακηρύσσει, αλλά από αυτά που επιλέγει να επιβραβεύει. Και η δική μας κοινωνία μοιάζει να έχει πάψει να επιβραβεύει την καλλιέργεια, την παιδεία, το στοχασμό, την ιστορική μνήμη, την ευαισθησία, το συναίσθημα, τις υψηλές αξίες.
Δεν είναι μόνο οι βάσεις που κατρακυλούν. Είναι η θέση που κατέχει ο λόγος μέσα στη ζωή μας. Ζούμε σε μια εποχή που παράγει αδιάκοπα πληροφορία, αλλά ολοένα λιγότερη σοφία. Που εκπαιδεύει ανθρώπους να χρησιμοποιούν εργαλεία, αλλά δυσκολεύεται να τους διδάξει γιατί αξίζει να είναι άνθρωποι. Που μιλά ασταμάτητα για δεξιότητες και σχεδόν ποτέ για παιδεία.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη ευθύνη της Πολιτείας. Υποβάθμισε σταδιακά τη λογοτεχνία, αποδυνάμωσε τη θέση των κλασικών γραμμάτων, απαξίωσε το μάθημα της ιστορίας με συνεχείς αποσπασματικές αλλαγές και άφησε τους εκπαιδευτικούς να λειτουργούν χωρίς ένα σταθερό εκπαιδευτικό όραμα, ανερμάτιστους και επικίνδυνους για το ίδιο το αντικείμενο πολλές φορές, αφού δεν έμαθαν να το αγαπούν, αλλά μόνο να το επιβάλλουν στους μεταβαλλόμενους νέους μας.
Για δεκαετίες η εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως διοικητικό πρόβλημα. Ως ζήτημα ωρολογίων προγραμμάτων, εξετάσεων, διορισμών και μεταρρυθμίσεων που αλλάζουν πριν προλάβουν να ριζώσουν.
Σπάνια η Πολιτεία μίλησε για τον σκοπό του σχολείου. Κι όμως, κάθε εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει πρώτα να απαντήσει σε μία μόνο ερώτηση: Τι άνθρωπο θέλει να διαμορφώσει; Αν η απάντηση είναι έναν άνθρωπο που θα μπορεί μόνο να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της αγοράς, τότε ίσως πράγματι ο φιλόλογος να περισσεύει. Η δεύτερη ευθύνη ανήκει σε όλους μας.
Ζούμε σε μια ολοένα πιο χρησιμοθηρική κοινωνία. Αξιολογούμε κάθε επιστήμη με μία μόνο ερώτηση: «Τι δουλειά θα βρεις;». Αν μια σχολή δεν υπόσχεται γρήγορη οικονομική απόδοση, θεωρείται σχεδόν αποτυχημένη.
Μόνο που η Παιδεία δεν μπορεί να λειτουργήσει με τους κανόνες του χρηματιστηρίου. Ο φιλόλογος δεν είναι απλώς ο καθηγητής που θα διδάξει γραμματική ή Αρχαία Ελληνικά. Είναι εκείνος που θα μάθει σε ένα παιδί να σκέφτεται με ακρίβεια, να γράφει με σαφήνεια, να διαβάζει κριτικά, να αναγνωρίζει την προπαγάνδα, να σέβεται τον δημόσιο διάλογο, να κατανοεί την ιστορία του και να εκφράζεται με επιχειρήματα αντί με συνθήματα.
Είναι ο άνθρωπος που μπορεί να ακούει, να σκέφτεται, να αμφιβάλλει, να επιχειρηματολογεί, να κατανοεί τον άλλον και να υπερασπίζεται τη δημοκρατία, να δημιουργεί γέφυρες, να καλλιεργεί αξίες, να αγγίζει ευαίσθητες χορδές, να παντρεύει το χθες με το σήμερα και το αύριο. Αν όλα αυτά ισχύουν, τότε ο φιλόλογος πρέπει να εξακολουθεί να βρίσκεται στον πυρήνα του σχολείου.
Γιατί ο φιλόλογος δεν διδάσκει μόνο κείμενα. Διδάσκει επιβίωση και ανθεκτικότητα στο χρόνο. Διδάσκει συνέχεια. Διδάσκει πολιτισμό. Μαθαίνει στο παιδί ότι πριν από εμάς έζησαν άλλοι άνθρωποι που αγωνίστηκαν με τα ίδια ερωτήματα. Ίσως δεν πήραν κι αυτοί απαντήσεις. Όμως δεν έπαψαν να αγωνίζονται. Όχι μόνο με τα όπλα, αλλά με την πένα και το συναίσθημα. Κι ο λόγος τους αποκτούσε δύναμη κι άνοιγε δρόμους για τους επόμενους που έρχονταν να διεκδικήσουν ακόμα περισσότερα και να θέσουν νέες βάσεις πάνω στις ήδη κεκτημένες.
Μαθαίνει στα παιδιά ότι ο Θουκυδίδης δεν είναι μια σελίδα εξετάσεων, αλλά ένας τρόπος να καταλάβεις πώς λειτουργεί η εξουσία. Ότι ο Σοφοκλής μιλά ακόμη για τα όρια του ανθρώπου και το σεβασμό των ηθικών αξιών. Ότι ο Παπαδιαμάντης σε μαθαίνει να κοιτάζεις τον αδύναμο με έλεος. Ότι ο Σεφέρης σου υπενθυμίζει πως υπάρχουν πληγές που ταξιδεύουν μέσα στην ιστορία. Αυτός είναι ο λόγος που στις μεγάλες εκπαιδευτικές παραδόσεις της Ευρώπης οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν αντιμετωπίστηκαν ποτέ ως διακοσμητικό στοιχείο του σχολείου. Διότι γνώριζαν πως η δημοκρατία δεν επιβιώνει μόνο χάρη στους νόμους της. Επιβιώνει χάρη στη γλώσσα και τα υψηλά ιδανικά των πολιτών της.
Κι εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ελληνική ειρωνεία. Η χώρα που χάρισε στην ανθρωπότητα τη φιλοσοφία, τη ρητορική, την τραγωδία και τον διάλογο αντιμετωπίζει σήμερα σχεδόν με αδιαφορία εκείνους που καλούνται να τα διδάξουν.
Δεν γράφω αυτές τις σκέψεις επειδή κάποτε ήμουν από τους πρώτους της Φιλολογίας. Γράφω γιατί θυμάμαι ακόμη τη λάμψη στα μάτια των συμφοιτητών μου. Θυμάμαι αμφιθέατρα γεμάτα παιδιά που πίστευαν ότι η επιστήμη αυτή μπορεί να αλλάξει τον άνθρωπο. Ότι ένα ποίημα, ένα αρχαίο κείμενο, μια ιστορική πηγή δεν ήταν απλώς ύλη εξετάσεων, αλλά τρόπος ζωής. Φοβάμαι πως σήμερα αυτή η λάμψη σβήνει. Και αυτό είναι που με πονά. Όχι επειδή έπεσαν οι βάσεις. Αλλά επειδή πέφτει η αξία που αποδίδουμε στην Παιδεία. Γιατί, τελικά, οι βάσεις δεν μετρούν μόνο τις επιδόσεις των υποψηφίων. Μετρούν και τις φιλοδοξίες ενός λαού. Και ένας λαός που παύει να επενδύει στους ανθρώπους που θα διδάξουν τη γλώσσα του, την ιστορία του και τον πολιτισμό του, κινδυνεύει να χάσει κάτι πολύ περισσότερο από μία πανεπιστημιακή σχολή. Κινδυνεύει να χάσει τη μνήμη του. Και ένας λαός χωρίς μνήμη δύσκολα μπορεί να έχει μέλλον.
Οδεύουμε άραγε χωρίς επιστροφή στο Σπήλαιο της αμάθειας, εκούσιοι δεσμώτες και θιασώτες των αλγορίθμων; Καμία κοινωνία δεν παρακμάζει, επειδή λείπουν οι τεχνοκράτες. Παρακμάζει όταν αρχίζει να θεωρεί περιττούς εκείνους που της θυμίζουν ποια είναι. Γιατί οι φιλόλογοι δεν φυλάσσουν μόνο τα βιβλία. Είναι οι θεματοφύλακες της μνήμης και του πολιτισμού μας.
Μην αναρωτηθείτε αύριο γιατί δεν υπάρχει Παιδεία, γιατί υποχωρεί ο ελληνικός πολιτισμός, γιατί αυξάνει η κοινωνική παθογένεια. Το έχουμε χτίσει πετραδάκι-πετραδάκι όλοι μαζί αυτό το κάστρο της Λήθης. Και ο δρόμος της επιστροφής δε θα είναι καθόλου εύκολος.
Μαρία Παπαπαναγιώτου, Φιλόλογος
(Πηγή: facebook.com)
