«Η εκπαίδευση δεν αλλάζει από μόνη της τον κόσμο. Αλλάζει όμως τους ανθρώπους που θα αλλάξουν τον κόσμο», έγραφε ο Paulo Freire. Αν αυτή η φράση εξακολουθεί να έχει νόημα, τότε το σχολείο οφείλει να συναντά καλλιτέχνες, ποιητές, δημιουργούς που δεν παράγουν μόνο μουσική και τραγούδια, αλλά καλλιεργούν και συνειδήσεις. Και ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου είναι ένας από αυτούς.
Ο Θανάσης δεν είναι μόνο ένας σπουδαίος τραγουδοποιός. Είναι ένας αφηγητής της ανθρώπινης περιπέτειας. Ένας ποιητής που επέλεξε να γράφει πάνω στις πληγές, στις χαρές, στις αντιφάσεις και στις μικρές καθημερινές ήττες και νίκες του ανθρώπου. Στο έργο του δεν υπάρχουν ήρωες και αντιήρωες. Υπάρχουν άνθρωποι, με τις αδυναμίες, τα πάθη, τις ελπίδες και τις ήττες τους. Και ακριβώς γι' αυτό έχει θέση μέσα στη σχολική τάξη.
Το σημερινό σχολείο αφιερώνει αμέτρητες ώρες στη μετάδοση, την περιγραφή , την αποστήθιση και την αναπαραγωγή της πληροφορίας. Οι μαθητές μαθαίνουν τύπους, ημερομηνίες, ορισμούς, εξετάζονται, βαθμολογούνται και προχωρούν. Πολύ λιγότερος χρόνος όμως αφιερώνεται στο να τους μάθουν να αισθάνονται, να αμφισβητούν, να συγκινούνται, να συνομιλούν με την τέχνη και να αναζητούν το βαθύτερο νόημα των πραγμάτων.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμη των στίχων και των τραγουδιών του Θανάση.
Οι στίχοι του δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν. Δεν φωνάζουν. Ψιθυρίζουν. Και ο ψίθυρος, όταν είναι αληθινός, ακούγεται πολλές φορές πιο δυνατά από κάθε κραυγή.
Η ποίησή του μιλά για τη δύναμη και την «ποίηση» της φύσης, για τη χαρά και τη δυναμική του έρωτα, για τον φόβο του θανάτου και της μοναξιάς. Όλα αυτά όμως χωρίς εξιδανίκευση, χωρίς μελοδραματισμό, χωρίς διδακτισμό αλλά απλά και μόνο μέσα από την ανθρώπινη ιστορία, την ιστορία της ζωής, του πόνου, της αλήθειας, της χαράς, της πίκρας. Όλα μέσα από το μεγαλείο της ανθρώπινης ύπαρξης.
Το σχολείο, η λογοτεχνία, τα γλωσσικά μαθήματα και περισσότερο απ΄όλα και όλους οι μαθητές, έχουν ανάγκη από αυτή την ποίηση, από αυτόν τον στίχο και από αυτά τα τραγούδια. Όχι επειδή θα εξεταστούν σε αυτά. Αλλά επειδή μέσα από αυτά θα αναγνωρίσουν και θα ανακαλύψουν τον εαυτό τους.
Η κριτική παιδαγωγική μάς υπενθυμίζει ότι η εκπαίδευση δεν είναι μια ουδέτερη διαδικασία. Κάθε μάθημα είτε διευρύνει είτε περιορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Το σχολείο δεν μπορεί να περιορίζεται στην αναπαραγωγή και την αναμετάδοση της γνώσης. Οφείλει να δημιουργεί πολίτες με κρίση, φαντασία, ενσυναίσθηση και δημοκρατική συνείδηση. Πολίτες που θα ονειρεύονται και θα αγωνίζονται για όσα ονειρεύονται
Ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου υπηρετεί ακριβώς αυτή την ανάγκη. Την ανάγκη να τους δείχνουμε στους μαθητές όχι τι να σκέφτονται αλλά πώς να σκέφτονται…Κι αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα που μπορεί να προσφέρει ένας δημιουργός.
Μέσα στους στίχους του χωρούν ο λαϊκός πολιτισμός, η ελληνική ύπαιθρος, οι άνθρωποι του μόχθου, οι ξεχασμένοι τόποι, οι μικρές ιστορίες που σπάνια γράφονται στα σχολικά βιβλία. Χωρούν όμως και ο Καβάφης, ο Ελύτης, η δημοτική ποίηση, οι μύθοι, η φιλοσοφία, η οικολογία, η κοινωνική δικαιοσύνη. Δεν χωρίζει τον κόσμο σε γνωστικά αντικείμενα. Τον αντιμετωπίζει ως ένα ενιαίο πολιτισμικό σύμπαν.
Έτσι όπως θα μπορούσε και θα έπρεπε να λειτουργεί και το σχολείο.
Ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Προσφέρει όμως ερωτήματα. Και ίσως, τελικά, δεν έχει τόση σημασία αν οι μαθητές θυμούνται μετά από χρόνια όλους τους γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες, όλους τους μαθηματικούς και φυσικούς τύπους ή όλα τα ιστορικά γεγονότα και τις χρονολογίες που διδάχθηκαν. Σημασία έχει αν θα θυμούνται ότι κάποτε μέσα σε μια σχολική αίθουσα ένιωσαν ένα ποίημα να τους αφορά. Ένα τραγούδι να τους αλλάζει και μια λέξη να τους ακολουθεί για χρόνια.
Αν θα θυμούνται ότι καμιά φορά χρειαζόμαστε έναν βουνίσιο αέρα μαζί με τα χαλίκια και τα αγκάθια του, να μας παρασύρει μακριά από τη ρουτίνα που σκοτώνει, να μας γνωρίσει στον γερο – πλάτανο της κοιλάδας και τις πικρές τους ιστορίες, λίγο πιο μακριά από τους πότες της στρογγυλής τραπέζης, τα ταλαιπωρημένα τους σαρκία και τα θυμόσοφα λόγια τους, σαν έρημα κορμιά και μεις του χρόνου παιχνιδάκια, να ξεχαστούμε τις χαραυγές, αποσπερίζοντας στη Βάλια Κάλντα….
Αν το σχολείο θέλει πραγματικά να συνομιλήσει με τη σύγχρονη ελληνική δημιουργία, τότε ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου δεν αποτελεί απλώς μία ενδιαφέρουσα επιλογή. Αποτελεί μια αναγκαιότητα.
Γιατί; Γιατί υπάρχουν καλλιτέχνες και δημιουργοί που γεμίζουν στάδια και καλλιτέχνες – δημιουργοί που γεμίζουν και ψυχές..
Και ο Θανάσης κατορθώνει και τα δύο…
«Τα σύνεργα της τρέλας σου παράτα δασκαλάκο,
Μ αυτή τη βέργα που κρατάς και νιώθεις σαν θεός,
Τα χέρια σκάβεις των παιδιών και τον δικό σου λάκκο,
Άβουλοι πολίτες ίσον άχρηστος λαός»
Ο Δάσκαλος, Θανάσης Παπακωνσταντίνου
*Φιλόλογος
