Το σχολείο συχνά ενδιαφέρεται περισσότερο να παράγει μαθητές που γνωρίζουν τις σωστές απαντήσεις παρά ανθρώπους που μπορούν να εξετάσουν αν οι απαντήσεις αυτές είναι σωστές. Η αποστήθιση προσφέρει εύκολη αξιολόγηση: υπάρχει η ύλη, υπάρχει η εξέταση, υπάρχει η βαθμολογία. Η κριτική σκέψη όμως είναι απείρως πιο δύσκολη. Απαιτεί ερωτήσεις, αμφιβολία, σύγκριση επιχειρημάτων και ανοχή στη διαφωνία. Ο μαθητής που ρωτά συνεχώς «γιατί;» και «πού βρίσκεται η απόδειξη;» είναι δυσκολότερο να πειθαρχήσει σε έτοιμα σχήματα. Γι’ αυτό ένα πραγματικά παιδευτικό σχολείο δεν πρέπει να εκπαιδεύει απλώς μνήμες, αλλά κρίσεις. Δεν πρέπει να δημιουργεί πιστούς καταναλωτές γνώσεων, αλλά ανθρώπους ικανούς να ελέγχουν ακόμη και εκείνον που τους διδάσκει.
Η Κοινωνιολογία έχει ιδιαίτερη αξία ακριβώς επειδή μπορεί να μετακινήσει το βλέμμα του μαθητή από το αυτονόητο προς το ερώτημα. Γιατί υπάρχουν κοινωνικές ανισότητες; Πώς δημιουργούνται οι κοινωνικοί ρόλοι; Ποιος αποφασίζει τι θεωρείται φυσιολογικό; Πώς λειτουργούν οι θεσμοί, η εξουσία, η προπαγάνδα και τα στερεότυπα; Αυτά δεν είναι ερωτήματα που απαιτούν από τον μαθητή να αποδεχθεί μια συγκεκριμένη ιδεολογία. Απαιτούν να μάθει να εξετάζει διαφορετικές ερμηνείες και να αναζητά στοιχεία. Αν η Κοινωνιολογία διδάσκεται σωστά, δεν δημιουργεί οπαδούς της Κοινωνιολογίας. Δημιουργεί ανθρώπους που μπορούν να αναγνωρίζουν την κοινωνική κατασκευή των βεβαιοτήτων τους και να αναρωτιούνται ποιος ωφελείται κάθε φορά από μια δεδομένη κατάσταση.
Το ίδιο ακριβώς πρέπει να συμβαίνει και με τις φυσικές επιστήμες. Η επιστήμη δεν είναι ιεραρχία προσώπων, όπου ο μαθητής οφείλει να πιστέψει τον καθηγητή επειδή διαθέτει τίτλους. Είναι μέθοδος ελέγχου ισχυρισμών. Ο επιστήμονας μπορεί να κάνει λάθος, η θεωρία μπορεί να αναθεωρηθεί και μια πρόβλεψη μπορεί να αποδειχθεί εσφαλμένη. Αυτό δεν μειώνει την επιστήμη· αντιθέτως, αυτή είναι η δύναμή της. Η επιστημονική Παιδεία πρέπει επομένως να διδάσκει στον μαθητή να ξεχωρίζει το «το είπε ένας επιστήμονας» από το «υπάρχουν επαρκή στοιχεία που υποστηρίζουν αυτόν τον ισχυρισμό». Η πρώτη πρόταση είναι επίκληση αυθεντίας. Η δεύτερη είναι αρχή επιστημονικού ελέγχου. Η διαφορά μεταξύ τους είναι θεμελιώδης.
Η αυθεντία γίνεται επικίνδυνη όταν παύει να αποτελεί αποτέλεσμα γνώσης και μετατρέπεται σε υποκατάστατο της γνώσης. Ένας καθηγητής μπορεί να διαθέτει τεράστια εμπειρία και παρ’ όλα αυτά να διατυπώνει μια προσωπική εκτίμηση, μια υπόθεση ή ακόμη και μια υπερβολική πρόβλεψη. Ο ακροατής έχει δικαίωμα να ζητήσει δεδομένα, βιβλιογραφία, μεθοδολογία και βαθμό αβεβαιότητας. Δεν είναι ασέβεια προς την επιστήμη να ελέγχεις τον επιστήμονα. Είναι σεβασμός στην ίδια την επιστήμη. Η πραγματική επιστημονική αυθεντία δεν φοβάται την αμφισβήτηση, επειδή γνωρίζει ότι η θέση της πρέπει να αντέχει στον έλεγχο. Εκεί αρχίζει και η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο επιστημονικό κύρος και στην επίδειξη επιστημονικού κύρους.
Αντίθετα, ένα εκπαιδευτικό σύστημα που επιβραβεύει κυρίως την αποστήθιση δημιουργεί έναν παράδοξο πολίτη: γνωρίζει πολλές απαντήσεις, αλλά δεν ξέρει να αξιολογεί ποιος θέτει τις ερωτήσεις. Μπορεί να αποστηθίζει έναν ορισμό, αλλά να μην αναγνωρίζει μια λογική πλάνη. Μπορεί να γνωρίζει ένα ιστορικό γεγονός, αλλά να μην εξετάζει ποιος το αφηγείται και με ποια σκοπιμότητα. Μπορεί να αναγνωρίζει έναν τίτλο σπουδών, αλλά να αδυνατεί να ξεχωρίσει την τεκμηριωμένη γνώμη από την αυθαίρετη πρόβλεψη. Αυτή η αδυναμία είναι σοβαρό δημοκρατικό πρόβλημα. Ο πολίτης χρειάζεται πνευματικά εργαλεία για να αξιολογεί πολιτικούς, ειδικούς, δημοσιογράφους, πανεπιστημιακούς και κάθε πρόσωπο που διεκδικεί κύρος.
Οι αρχαίοι είχαν ήδη κατανοήσει ότι η εξουσία χρειάζεται διαρκή αυτοσυγκράτηση. Η περίφημη προτροπή προς τον άρχοντα να θυμάται ότι «ἀνθρώπων ἄρχει», «κατὰ νόμους ἄρχει» και «οὐκ ἀεὶ ἄρχει» αποτελεί εξαιρετικό μάθημα και για τη σύγχρονη πνευματική εξουσία. Ο καθηγητής πρέπει να θυμάται ότι απέναντί του έχει ανθρώπους, όχι υποτακτικούς. Ο ειδικός πρέπει να θυμάται ότι το κύρος του δεν είναι απεριόριστο. Και ο διανοούμενος πρέπει να θυμάται ότι η κοινωνία δεν του παραχώρησε δικαίωμα αλάθητου. Η Παιδεία επομένως οφείλει να περιορίζει την αυθεντία μέσω της κριτικής σκέψης, όχι να την ενισχύει μέσω της τυφλής αποδοχής.
Γι’ αυτό η συζήτηση για την επιστροφή της Κοινωνιολογίας στο σχολείο είναι σημαντική, αλλά πρέπει να πάει ακόμη βαθύτερα. Δεν χρειαζόμαστε ένα μάθημα που θα αντικαταστήσει μία αυθεντία με μια άλλη. Χρειαζόμαστε ένα σχολείο που θα διδάσκει τον μαθητή να αμφισβητεί κάθε αυθεντία, ακόμη και την αυθεντία του ίδιου του σχολείου. Να ζητά βιβλιογραφία, να ελέγχει πηγές, να αναγνωρίζει λογικά σφάλματα, να διαχωρίζει γεγονότα από ερμηνείες και εκτιμήσεις και να αντέχει την αβεβαιότητα. Ο καλύτερος μαθητής δεν είναι εκείνος που λέει «ο καθηγητής είπε». Είναι εκείνος που μπορεί να πει: «Αυτό υποστηρίζεται από αυτά τα στοιχεία· αυτά είναι τα όρια της γνώσης μας· και αν υπάρχει καλύτερη τεκμηρίωση, είμαι έτοιμος να αλλάξω γνώμη»
Το ίδιο ακριβώς πρόβλημα αφορά και τη διδασκαλία της Ιστορίας. Ιστορική παιδεία δεν είναι η αποστήθιση ημερομηνιών, προσώπων και προκατασκευασμένων ερμηνειών, ούτε η αντιμετώπιση του σχολικού βιβλίου ως αλάθητου τυφλοσούρτη. Είναι η ικανότητα του μαθητή να εξετάζει πηγές, να συγκρίνει μαρτυρίες, να εντοπίζει αντιφάσεις, να διακρίνει το γεγονός από την ερμηνεία και να αναρωτιέται ποιος μιλά, από ποια θέση και με ποια τεκμήρια. Ο μαθητής που δεν αμφισβητεί δημιουργικά ούτε τον δάσκαλο ούτε το βιβλίο δεν έχει αποκτήσει ιστορική σκέψη· έχει αποκτήσει υπακοή στην αυθεντία. Και αυτό είναι ακριβώς το αντίθετο της Παιδείας που καλλιεργεί ελεύθερους και κριτικά σκεπτόμενους πολίτες.
