Απάντηση στην κριτική που δέχθηκε το νέο βιβλίο Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής της Γ΄ Γυμνασίου δίνει ο συγγραφέας του, Παύλος Μάραντος, μετά τις αντιδράσεις που προκάλεσαν αποσπάσματα της ενότητας για την κακοποίηση και την έμφυλη βία.
Η κριτική αφορούσε κυρίως διατυπώσεις όπως ότι «τα νέα κορίτσια χρειάζεται να ενημερώνονται από μικρή ηλικία για τις βιολογικές και ψυχολογικές διαφορές με τους άντρες» και ότι οι γυναίκες πρέπει να «αποφεύγουν τις κακοτοπιές».
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι τα επίμαχα σημεία είναι ορθά, στηρίζονται —όπως αναφέρει— στην πραγματικότητα και στην κοινή λογική και έχουν ως στόχο «να ενημερώσουν και να προφυλάξουν» τα νέα κορίτσια και τις γυναίκες.
Ο Παύλος Μαράντος τονίζει ότι η κριτική είναι απαραίτητη, αρκεί να είναι ειλικρινής και ουσιαστική. Παράλληλα επισημαίνει ότι τα σχολικά βιβλία αφορούν το μέλλον των παιδιών και επομένως μπορούν και πρέπει να κρίνονται, κυρίως από τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές.
Για τη φράση περί «κακοτοπιών», απαντά ότι πρόκειται για λέξη γνωστή και καθημερινή, η οποία δεν χρειάζεται ιδιαίτερη επιστημονική ανάλυση. Υποστηρίζει, επίσης, ότι τα παραδείγματα που ακολουθούν στο βιβλίο διευκρινίζουν τι εννοείται.
Σχετικά με τη διατύπωση ότι «η κακοποίηση απευθύνεται σε αδύναμους», ο συγγραφέας επιμένει πως η πρόταση ανταποκρίνεται στην κοινωνική πραγματικότητα, καθώς, όπως σημειώνει, παιδιά, γυναίκες και ηλικιωμένοι αποτελούν συχνότερα θύματα κακοποιητικών συμπεριφορών.
Απορρίπτει, επίσης, την κατηγορία ότι το βιβλίο μεταφέρει την ευθύνη της κακοποίησης στις γυναίκες. Όπως υποστηρίζει, στόχος των επίμαχων γραμμών δεν είναι να καλλιεργηθεί φόβος απέναντι στους άνδρες, αλλά να ενημερωθούν τα κορίτσια για τους κινδύνους και να μπορούν να αναγνωρίζουν κακοποιητικές συμπεριφορές.
Ο ίδιος δηλώνει ότι δεν βλέπει στο κείμενο στοχοποίηση φύλου ή αναπαραγωγή στερεοτύπων, αλλά μια προσπάθεια ρεαλιστικής προειδοποίησης για υπαρκτούς κινδύνους, όπως οι γυναικοκτονίες, οι βιασμοί και η κακοποίηση γυναικών.
Η αντιπαράθεση, πάντως, παραμένει ανοιχτή, καθώς το βασικό ερώτημα που αναδείχθηκε είναι κρίσιμο: πώς μπορεί ένα σχολικό βιβλίο να μιλήσει στα παιδιά για την έμφυλη βία χωρίς να μεταθέτει το βάρος της προστασίας στα πιθανά θύματα, αλλά ταυτόχρονα χωρίς να αποσιωπά τους πραγματικούς κινδύνους της κοινωνικής ζωής.
Η απάντηση του Παύλου Μάραντου
Τα σχόλια αυτά αναρτήθηκαν στην ιστοσελίδα του «Παρατηρητηρίου Έμφυλων Στερεοτύπων», και αναφέρονται στο βιβλίο «Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή», της Γ΄ τάξης Γυμνασίου, του οποίου είμαι συγγραφέας.
Συγκεκριμένα, πρόκειται για σχόλια στα δύο παρακάτω σημειωμένα-κιτρινισμένα σημεία του βιβλίου. Δηλαδή:
Ενότητα: Η Κακοποίηση - Βία κατά γυναικών (σελ. 111-112)
Σελ. 112: «Πάντως, τα νέα κορίτσια χρειάζεται να ενημερώνονται από μικρή ηλικία για τις βιολογικές και ψυχολογικές διαφορές με τους άντρες. Μερικές πρακτικές συμβουλές αντιμετώπισης για όλες τις γυναίκες είναι:
- Να θυμούνται ότι οι άντρες έχουν μεγαλύτερο όγκο και δύναμη.
- Να αποφεύγουν τις “κακοτοπιές”.
- Να αποφεύγουν, βίαιους, επιθετικούς, δύστροπους, νάρκισσους, χειριστικούς,
αυτούς που έχουν έλλειμμα αυτοπεποίθησης».
- Να διακόπτουν τη σχέση, αν ο σύντροφός τους χρησιμοποιήσει βία, γιατί έστω
και αν ζητήσει χίλια συγνώμη, θα ξαναχρησιμοποιήσει βία.
Σελ. 111: «Η κακοποίηση απευθύνεται σε αδύναμους (παιδιά, γυναίκες, ηλικιωμένους κτλ.)».
Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις, πριν απαντήσω στην κριτική του «Παρατηρητηρίου Έμφυλων Στερεοτύπων» και άλλων αναγνωστών:
Α) Η κριτική είναι απαραίτητη. Αλλά, για να επιτελέσει τον σκοπό της, δηλαδή να είναι αποτελεσματική, χρειάζεται να είναι ειλικρινής. Μάλιστα, «Η καλή κριτική πρέπει να γεννιέται από ένα χρέος αγάπης» (Τζώρτζ Στάϊνερ), είτε προς τον κρινόμενο είτε προς το αντικείμενο κριτικής.
Β) Αναντιρρήτως, οποιοσδήποτε μπορεί να ασκήσει κριτική σε ένα σχολικό βιβλίο, γιατί αφορά το μέλλον των παιδιών μας. Ειδικότερα, κατά την κρίση μου, οι καλύτεροι κριτές ενός βιβλίου είναι οι αποδέκτες του. Εν προκειμένω, πρωτίστως οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές, αφού πρόκειται για σχολικό βιβλίο.
Συγκεκριμένα:
1) Απάντηση στην κριτική
Α) Συνεχίζω να υποστηρίζω την ορθότητα των δύο παραπάνω επίμαχων σημείων. Και τα δύο ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και στην κοινή λογική. Έχουν στόχο να ενημερώσουν και να προφυλάξουν πρωτίστως τα νέα κορίτσια- τις μαθήτριες, αλλά και όλες τις γυναίκες.
Β) Αναρωτιέμαι τί ενόχλησε το «Παρατηρητήριο Έμφυλων Στερεοτύπων»;
-σελ. 112: Μήπως οι βιολογικές και ψυχολογικές διαφορές αντρών και γυναικών; Αυτές είναι δεδομένες και γνωστές και ορίζονται, αντιστοίχως, από την βιολογία και την ψυχολογία.
-σελ. 111: Ποια στερεότυπα υποκρύπτονται στην πρόταση: «Η κακοποίηση απευθύνεται σε αδύναμους (παιδιά, γυναίκες, ηλικιωμένους κτλ.)»; Μήπως αυτή η πρόταση είναι λανθασμένη; Μήπως δεν ισχύει στην πραγματική ζωή; Αν δεν ισχύει, παρακαλώ απαντήστε μου: Πόσα παιδιά κακοποίησαν μεγάλους; Πόσες γυναίκες κακοποίησαν άνδρες (ασφαλώς υπάρχουν κάποιες, αλλά είναι ελάχιστες, σε σύγκριση με τους άνδρες). Πόσοι ηλικιωμένοι-γέροντες κακοποίησαν νέους (όχι παιδιά); Γενικότερα, πόσοι αδύναμοι κακοποίησαν δυνατούς; Επομένως, η παραπάνω πρόταση ισχύει, είναι λογική και ανταποκρίνεται στα συμβαίνοντα στην κοινωνική ζωή. Ασφαλώς, υπάρχουν εξαιρέσεις.
2) Συγκεκριμένες απαντήσεις σε κάθε σχόλιο-κριτική
Κατωτέρω δίνονται σύντομες απαντήσεις σε κάθε σχόλιο-κριτική. Πρώτα αναφέρεται το σχόλιο-κριτική και στη συνέχεια η απάντηση:
- “Κακοτοπιές” σε εισαγωγικά τι σημαίνει στην ιδιόλεκτο των αρίστων; Αίρεται μ’ αυτά το κυριολεκτικό ή το μεταφορικό νόημα της λέξης; Αποτελεί νέο ορισμό στα πλαίσια του μαθήματος κοινωνικής και πολιτικής αγωγής; Πώς περνάνε τέτοιες ασυναρτησίες από επιτροπές αξιολόγησης και έγκρισης;
Απάντηση: Η λέξη «κακοτοπιές» είναι γνωστή, χρησιμοποιείται από όλους, μικρούς και μεγάλους. Είναι γνωστή και στους μαθητές. Τα εισαγωγικά μπήκαν για να τονίσουν την λέξη. Δεν χρειάζεται ανάλυση της λέξης, αφού στη συνέχεια αναφέρονται μερικές κακοτοπιές που πρέπει να προσέχουν. Θα παρακαλούσα να μας υποδείξετε συγκεκριμένα τις ασυναρτησίες για να διορθωθούν.
- Ο/Η Για πες
Ο όρος “κακοτοπιές” δεν είναι επιστημονικός και πρέπει να αναλυθεί το νόημά του. Ποιες ακριβώς είναι αυτές οι κακοτοπιές;
Απάντηση: Ένα σχολικό βιβλίο- και οποιοδήποτε βιβλίο- εμπεριέχει μη επιστημονικούς όρους, δηλαδή λέξεις της καθημερινότητας. Η λέξη «κακοτοπιές» είναι γνωστή και δεν χρειάζεται ανάλυση. Άλλωστε, ως παραδείγματα κακοτοπιών αναφέρονται τα τέσσερα Bullets.
- Ο/Η Thanos
Εδώ πάντως έχουμε ένα αντικειμενικό πρόβλημα: Ως άνδρας αλλά και πατέρας κοριτσιού θα πω: Πως να προειδοποιήσω το κορίτσι μου για τον πραγματικό κόσμο; Δεν θα έπρεπε να κάνουμε διακρίσεις αλλά είναι γεγονός ότι οι άνδρες είναι πιο δυνατοί και είναι επίσης γεγονός ότι ΚΑΠΟΙΟΙ ΑΠΟ ΑΥΤΟΥΣ θα χρησιμοποιήσουν αυτή τους την “υπεροχή” για να κακοποιήσουν κορίτσια και γυναίκες. Δεν θα έπρεπε αλλά θα το κάνουν. Οπότε τι πρέπει να πω εγώ στο κορίτσι μου; Συγνώμη αλλά θα της δώσω ακριβώς τις ίδιες συμβουλές! Και ο κόσμος δεν είναι δίκαιος, και μπορεί να παίρνει και μένα η μπάλα (ως άνδρα) αλλά μέχρι να γίνει ο κόσμος τέλειος, η ασφάλεια του παιδιού μου είναι προτεραιότητα!
ΥΓ: Παρεμπιπτόντως και τα αγόρια πρέπει να αποφεύγουν τις κακοτοπιές, απλώς για τα αγόρια είναι άλλου είδους οι κακοτοπιές…
ΥΓ2: Η κακοποίηση στοχοποιεί όντως τους αδύνατους! Κι αυτό μας ενοχλεί; Ξυπνήστε, σε αυτόν τον κόσμο ζούμε! Μέχρι να αλλάξει ο κόσμος ας προστατεύσουμε αυτούς που κινδυνεύουν περισσότερο!
Απάντηση: Συμφωνούμε. Κάπως έτσι και εγώ διαβάζω την πραγματικότητα.
- Ο/Η ΝΙΚΟΣ
Σέβομαι, αλήθεια, κάθε άποψη συναναγνώστη, συσσχολιαστή, για οποιοδήποτε θέμα κοινού ενδιαφέροντος, πόσο μάλιστα αν είναι τόσο σημαντικό, όπως το παραπάνω. Θάλεγα όμως να αφήναμε, προσώρας, κάποιο χώρο, σε σχετικές επιστήμες- και συνεπώς και στους εκπροσώπους τους- ( ψυχιάτρους,ψυχολόγους, κοινωνιολόγους παιδαγωγούς κλπ), να έχουν βαρύνουσα άποψη, όπως άλλωστε δικαιούνται. Νομίζω πάντως- και συγγνώμη αν ενοχλώ- ότι σε προσωπικό επίπεδο δεν θα ήταν πολλοί οι γονείς που δεν θα κατέφευγαν σε παρόμοιες συμβουλές σε νέα κορίτσια…
ΥΓ. Καθόλου δεν θίγομαι ούτε οργίζομαι, ως άνδρας, από το απόσπασμα του βιβλίου. Έτσι κι αλλιώς, οι προσωπικότητες των ανδρών που περιγράφονται, είναι εξ’ ορισμού απέναντι, απορριπτέες!
Απάντηση: Συμφωνώ. Οφείλουμε να «ακούμε» τους ειδικούς, τους επιστήμονες. Προσοχή: Δεν παριστάνω τον ειδικό. Εκπαιδευτικός είμαι-ήμουν. Αυτά στα οποία ασκείται κριτική στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, τα οποία συμφωνούν με την κοινωνική πραγματικότητα.
- Ο/Η George
το ζητούμενο είναι να φτάσουμε να ζούμε σε μια κοινωνία όπου ένα κορίτσι να μη χρειάζεται να αποφεύγει τις κακοτοπιές. Τι γίνεται όμως μέχρι να συμβεί αυτό;
Σήμερα, ΔΥΣΤΥΧΩΣ, υπάρχει και ο γυναικοκτόνος, υπάρχει και ο νταής, υπάρχει και ο μισογύνης, υπάρχει και ο παιδοβιαστής/προαγωγός του Κολωνού, υπάρχουν όλα αυτά τα …υπέροχα δείγματα του αρσενικού φύλου. Τι θα πούμε λοιπόν στα κορίτσια; Βουρ κι αν σας συμβεί το κακό δεν θα φταίτε εσείς αλλά ο δράστης;
Εννοείται ότι θα φταίει ο δράστης. Όμως το έγκλημα θα έχει συμβεί και το θύμα θα έχει βιώσει τις συνέπειές του. Άσχετα αν δράστης πιαστεί και διωχθεί.
Δεν θα πρέπει λοιπόν οι γυναίκες να είναι υποψιασμένες και να μπορούν κάπως να αποφεύγουν τον κίνδυνο;
Απάντηση: Συμφωνώ. Ως συγγραφέας σχολικού βιβλίου και ως εκπαιδευτικός είμαι υποχρεωμένος να ενημερώσω, να προβληματίσω και να προφυλάξω τους μαθητές, τα νέα παιδιά από «κακοτοπιές».
- Ο/Η Αλήθειες
Αλήθεια γιατί να γίνονται διακρίσεις. Κακοτοπιες θα πρέπει να αποφεύγονται κ από τις δύο πλευρές!!!Το γυναικείο φύλο κ το ανδρικό!!!Από το σπίτι ξεκινάνε όλα κ μετά από την πολιτεία κ κοινωνία…!!!!Ο μπαμπούλας είναι ο άνδρας.?! Αυτό το βιβλίο θα πρέπει να εξεταστεί από ψυχολόγους κοινωνιολόγους παιδαγωγούς ψυχιάτρους όλες οι ειδικότητες οι οποίες είναι αρμόδιοι..!!!! Εύχομαι να μην διδακτουν ένα τέτοιο βιβλίο…!!!
Απάντηση: Αγαπητή μου κυρία/αγαπητέ μου κύριε, πού βλέπετε τις διακρίσεις; Συγκεκριμένα, σε ποιο σημείο; Φυσικά, και τα νέα αγόρια χρειάζεται να αποφεύγουν κάθε είδους κακοτοπιές. Αλλά πείτε μου: Υπάρχει διάκριση, όταν γράφουμε ότι οι γυναίκες πρέπει να αποφεύγουν τις κακοτοπιές. Το γράφουμε, διότι η συντριπτική πλειοψηφία των γυναικών είναι θύματα κακοποίησης των ανδρών. Ελάχιστοι άνδρες είναι θύματα κακοποίησης των γυναικών. Η ίση/ίδια αντιμετώπιση άνισων/διαφορετικών περιπτώσεων, οδηγεί σε ανισότητα (Αριστοτέλης). Όπως αναφέρθηκε, η βιολογία και η ψυχολογία αναφέρουν αντιστοίχως τις βιολογικές και ψυχολογικές διαφορές ανδρών και γυναικών.
- Ο/Η Ρεαλισμός
Ανεξάρτητα από την άστοχη διατύπωση, κι εγώ ως πατέρας αυτά έλεγα και λέω στην κόρη μου, που είναι πλέον τριάντα χρονών γυναίκα. Είχε πει, και αποθεώθηκε ο Πασχαλίδης, να μη λέμε στα κορίτσια μας να προσέχουν, να λέμε στα αγόρια μας να μην είναι μαλάκες. Ωραία, αλλά το ένα δεν αναιρεί το άλλο, διότι, πολύ φοβάμαι μαλάκες, κακοποιητικοί και γυναικοκτόνοι πάντα θα υπάρχουν, οπότε πρέπει οι γυναίκες να μάθουν από μικρές να τους εντοπίζουν και να τους αποφεύγουν. Το ίδιο δεν κάνουμε όλες και όλοι σε θέματα ασφάλειας; Αφήνουμε πόρτες και παράθυρα του σπιτιού μας ανοιχτά, απαιτώντας από τους κλέφτες να πάψουν να μπουκάρουν; Δεν νομίζω, κλειδώνουμε καλά και βάζουμε και συναγερμό. Ρεαλιστές να είμαστε, έτσι;
Απάντηση: Επί της ουσίας συμφωνείτε. Όσον αφορά την άστοχη διατύπωση, ξανακοίταξα το κείμενο και δεν βρήκα λάθος διατύπωση. Ούτε η φιλόλογος που έκανε την φιλολογική επιμέλεια. Προσοχή: Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μας έχουν ξεφύγει κάποια λάθη και λαθάκια.
- Ο/Η Γιώργος
Μπορούμε πολύ απλά να εξηγήσουμε ότι όλοι οι άνθρωποι δεν είναι άγιοι και να αναφέρουμε με έξυπνο τρόπο τους κινδύνους. Η στοχοποίηση του φύλου δημιουργεί σύγχυση χαρακτήρων στα μικρά παιδιά.
Απάντηση: Ειλικρινά απορώ. Πού βρίσκεται η στοχοποίηση του φύλου; Γίνεται λόγος για ενημέρωση κυρίως των κοριτσιών-μαθητριών, για να προσέχουν τους κακοποιητικούς άνδρες. Αν αναφέραμε- για λόγος ισότητας-, και οι άνδρες να προσέχουν τις κακοποιητικές συμπεριφορές των γυναικών, θα είμαστε σύμφωνοι με την πολιτική ορθότητα; Μήπως η εξίσωση άνισων/ανόμοιων περιπτώσεων, οδηγεί στην ανισότητα (βλέπε ανωτέρω, Αριστοτέλης); Μήπως μια τέτοια εξίσωση δικαιώνει την κακοποιητική συμπεριφορά των ανδρών και αδικεί τα θύματα, δηλαδή τις γυναίκες;
3) Απάντηση σε δύο επιπλέον σχόλια, που υπήρχαν στην «Εφημερίδα Συντακτών»
Μία χρήστης έγραψε κάτω από την συγκεκριμένη ανάρτηση: «Εντάξει, αν αυτό το διαβάσουν άντρες και δεν εξοργιστούν εξίσου με τις γυναίκες, τότε τι να πω… Το να τους παρουσιάζει σαν ανεξέλεγκτους ουρακοτάγκους που έχουν το ακαταλόγιστο, αναρωτιέμαι, δεν τους προσβάλλει; Καταλαβαίνω το να πω στο παιδί μου “μην πλησιάζεις το κλουβί του λιονταριού γιατί μπορεί να σε αρπάξει, είναι ζώο, δεν καταλαβαίνει”. Μα να τα συμβουλεύουμε με τον ίδιο τρόπο για την επαφή τους με ΑΝΘΡΏΠΟΥΣ, ε δεν το χωράει το κεφάλι μου.
Και φυσικά ο αγαπητός συντάκτης μεταφέρει (Ω τι έκπληξη) την ευθύνη για την κ@κοποiηση πάλι στις γυναίκες. Θλίψη».
Απάντηση: Υπάρχει μια πραγματικότητα, όπως: γυναικοκτονίες, βιασμοί γυναικών, κακοποιητικές συμπεριφορές σε βάρος γυναικών. Βεβαίως, υπάρχουν και ελάχιστες παρόμοιες συμπεριφορές σε βάρος των ανδρών. Άραγε, δεν θα πρέπει να ενημερώνονται τα κορίτσια γι’ αυτή την πραγματικότητα; Αν οι επίμαχες γραμμές προξενούν φόβο στα κορίτσια για τους άντρες, τότε χρειάζονταν άλλες δύο σειρές για να αποκλείεται αυτή η περίπτωση. Αλλά δεν θεωρώ πως προκύπτει κάτι τέτοιο. Ο στόχος των επίμαχων γραμμών είναι τα κορίτσια να προσέχουν τους κακοποιητικούς άνδρες και όχι να φοβούνται τους άνδρες και τις προσωπικές σχέσεις. Θα παρακαλούσα να μου υποδείξετε από που προκύπτει ότι «ο συντάκτης μεταφέρει την ευθύνη για την κακοποίηση πάλι στις γυναίκες»; Από πουθενά δεν προκύπτει κάτι τέτοιο. Οι επίμαχες γραμμές προστατεύουν τις γυναίκες.
Ενώ άλλη μία χρήστης τόνισε κάτω από την ίδια ανάρτηση: «Συγγνώμη αλλά αυτό το πράγμα δεν πρέπει να μπει στα σχολεία και να διδαχτεί σε μαθητές. Σε καμία περίπτωση».
Απάντηση: Αυτό δεν είναι κριτική. Μάλλον δεν έχετε διαβάσει το κείμενο και μάλλον δεν έχετε σχέση με το αντικείμενο. Αν θέλετε, θα παρακαλούσα να αναφέρετε συγκεκριμένα και εάν είναι δυνατόν αναλυτικά «αυτό το πράγμα (που) δεν πρέπει να μπει στα σχολεία και να διδαχτεί σε μαθητές».
Αθήνα, 7-7-2026
Ευχαριστώ,
Παύλος Μάραντος
