Τριάντα πέντε χρόνια μέσα σε σχολικές αίθουσες δεν καταγράφονται στην συνείδηση σαν
αριθμός. Κρατούνται ως πρόσωπα — ιστορίες που μοιραστήκαμε με άλλους και που
εξακολουθώ να κουβαλώ.
Ίσως αυτή να είναι μία από τις μεγαλύτερες, αν και λιγότερο ομολογημένες, ευτυχίες των
εκπαιδευτικών: μας δίνεται η δυνατότητα να αγαπήσουμε πολύ περισσότερα παιδιά από
τα «δικά μας». Να βρισκόμαστε κάθε μέρα ανάμεσα σε ανθρώπους που αναπτύσσονται,
αμφιβάλλουν, φοβούνται, αντιστέκονται, επινοούν και μεταμορφώνονται.
Ο εκπαιδευτικός ζει, με έναν τρόπο, μέσα σε έναν Αμαζόνιο ζωής.
Ανάμεσα σε παιδιά που μπαίνουν στην αίθουσα με ορμή και σε άλλα που καταφεύγουν
αθόρυβα στο τελευταίο θρανίο. Σε όσα μιλούν πολύ και σε όσα χρειάζονται χρόνο μέχρι να
αισθανθούν ότι η φωνή τους δικαιούται να ακουστεί.
Κάποτε συνάντησα τον όρο Terra Preta και η έννοια καρφώθηκε στη σκέψη μου.
Η terra preta de índio είναι η ανθρωπογενής σκοτεινή γη του Αμαζονίου. Ξεχωρίζει σαν
σκούρα κηλίδα μέσα σε εδάφη φτωχότερα σε θρεπτικά συστατικά. Περιέχει άνθρακα, στάχτη,
οργανικά κατάλοιπα, οστά και κεραμικά θραύσματα, υλικά που συσσωρεύτηκαν μέσα στον
χρόνο από την παρουσία και τις πρακτικές ανθρώπινων κοινοτήτων.
Σύγχρονες έρευνες σε συνεργασία με τους Kuikuro της περιοχής του ποταμού Xingu,
κατέγραψαν πρακτικές συστηματικού εμπλουτισμού του εδάφους. Οι κάτοικοι
συγκεντρώνουν οργανικά κατάλοιπα και διασπείρουν στάχτη και κάρβουνο σε χώρους
καλλιέργειας, δημιουργώντας τη σκοτεινή γη που αποκαλούν eegepe.
Ένας ηλικιωμένος καλλιεργητής το είπε απλά στους ερευνητές: όπου δεν υπάρχει αυτή η
φροντίδα, το χώμα μένει αδύναμο.
Όχι άγονο. Αδύναμο.
Η terra preta δεν είναι απλώς «καλό χώμα». Είναι γη μέσα στην οποία έχει εγγραφεί η ζωή.
Γη που συγκράτησε όσα της παραδόθηκαν, τα μετασχημάτισε και τα μετέτρεψε σε
δυνατότητα νέας ζωής.
Έτσι σκέφτομαι τα παιδιά.
Όχι ως άγραφους πίνακες. Όχι ως άδεια δοχεία που περιμένουν να γεμίσουν με τις γνώσεις, τις αξίες και τις απαντήσεις των ενηλίκων, ούτε ως ακατέργαστη ύλη που
δικαιούμαστε να διαμορφώσουμε σύμφωνα με το δικό μας σχέδιο.
Κάθε παιδί είναι ήδη ένα όλον. Μέσα του υπάρχει η μακρά ιστορία της ζωής στον πλανήτη.
Το σώμα, φτιαγμένο από την ίδια ύλη με τη γη, το νερό και τον αέρα. Η ιστορία του
ανθρώπινου είδους, η δυνατότητα της γλώσσας, της σχέσης, της μνήμης, της επινόησης
και της κρίσης.
Δεν είναι ολοκληρωμένο έργο —κανένας άνθρωπος δεν είναι—, αλλά είναι ολόκληρος
άνθρωπος σε εξέλιξη. Δεν του λείπει η ανθρώπινη ουσία ώστε να του την προσθέσουμε
εμείς. Δεν περιμένει από τον ενήλικο να το καταστήσει άνθρωπο.
Δεν δημιουργούμε την γονιμότητά του. Συμμετέχουμε στις συνθήκες μέσα στις οποίες η
δύναμη που ήδη φέρει θα μπορέσει να εκδηλωθεί ή θα παραμείνει αδύναμη. Και αυτή η
συμμετοχή απαιτεί χρόνο, φροντίδα, παρουσία και, πάνω από όλα, σεβασμό.
Ένα μικρό παιδί γελά δυνατά, κλαίει χωρίς ντροπή, ζητά αυτό που χρειάζεται. Ζωγραφίζει
πριν μάθει να φοβάται την αξιολόγηση και ρωτά πριν μάθει ότι η άγνοια μπορεί να
θεωρηθεί ελάττωμα.
Και έπειτα σε παίρνει από το χέρι η ζωή που σου τυχαίνει.
Σε «ενημερώνουν» ποιος είσαι. Τι μπορείς και τι δεν μπορείς. Πόσο απέχεις από το παιδί
που οι άλλοι θα προτιμούσαν να είσαι. Τι πρέπει να επιτύχεις για να τους καθησυχάσεις
και πότε δικαιούσαι να αισθανθείς περήφανος.
Οι φράσεις των ενηλίκων δεν περνούν απλώς δίπλα από τα παιδιά. Μπορούν να
εγγραφούν βαθιά μέσα τους και να γίνουν η γλώσσα με την οποία θα ερμηνεύουν για
χρόνια τον εαυτό τους.
«Δεν προσπαθείς αρκετά». «Εσύ είσαι ντροπαλή». «Δημιουργείς συνεχώς προβλήματα». «Ο
αδελφός σου ήταν διαφορετικός». «Από εσένα περιμέναμε περισσότερα».
Το παιδί δεν είναι παθητικό προϊόν του περιβάλλοντός του. Ερμηνεύει, αντιστέκεται,
συνδέει και μετασχηματίζει. Η ανθεκτικότητά του, όμως, δεν πρέπει να γίνεται άλλοθι για
τη δική μας απροσεξία. Το γεγονός ότι ένα παιδί μπόρεσε να μετατρέψει μια οδυνηρή
εμπειρία σε δύναμη δεν μειώνει την ευθύνη εκείνου που το πλήγωσε.
Υπάρχουν υλικά που τρέφουν. Υπάρχουν υλικά που βαραίνουν. Και υπάρχουν υλικά που
δηλητηριάζουν το έδαφος.
Ο άνθρωπος ως Πόλις
Στην αριστοτελική σκέψη, η Πόλις δεν γεννιέται καταργώντας τις προηγούμενες μορφές
κοινότητας — ο οίκος εμπεριέχεται στην κώμη, η κώμη στην πόλη· τίποτα δεν
ακυρώνεται, όλα παραμένουν ζωντανά μέρη του όλου. Μια πόλη δεν μπορεί να είναι υγιής,
αν οι οίκοι της είναι τόποι φόβου ή εγκατάλειψης.
Κατ’ αναλογία, ο άνθρωπος καθώς ωριμάζει δεν «αποβάλλει» τις προηγούμενες ηλικίες
του. Εμπεριέχει το βρέφος, το παιδί, τον έφηβο και τον νεότερο εαυτό του, μαζί με τις
πληγές και τις πρώτες χαρές τους. Ο άνθρωπος είναι μια Πόλις· και για να είναι υγιής,
χρειάζεται να ανατρέφει ό,τι εμπεριέχει.
Γι’ αυτό η στάση μας απέναντι στα παιδιά αποκαλύπτει συχνά και τη στάση μας απέναντι
στο παιδί που υπήρξαμε. Σκληραίνουμε πολλές φορές ακριβώς εκεί όπου κάποτε
πληγωθήκαμε — ζητώντας από το παιδί να μη φοβάται, να μην κλαίει, να μη χρειάζεται
χρόνο, να γίνει γρήγορα ένας μικρός ενήλικας, ώστε να μη μας θυμίζει όσα δεν
κατορθώσαμε να φροντίσουμε μέσα μας.
Στα θρανία
Περπατώντας ανάμεσα στα θρανία, ο εκπαιδευτικός παρατηρεί ιστορίες που κανένα
βαθμολόγιο δεν καταγράφει: το παιδί που δεν τολμά να αρχίσει να γράφει, εκείνο που
σβήνει ξανά και ξανά μια σωστή απάντηση επειδή δεν εμπιστεύεται τη σκέψη του.
Θυμάμαι ένα παιδί που δεν μπορούσε να κάνει μουτζούρες. Του φαινόταν αδιανόητο να
αφήσει ένα λάθος να φαίνεται πάνω στο χαρτί, σαν το λάθος να ήταν απόδειξη ενοχής που
έπρεπε να εξαφανιστεί. Καθίσαμε ένα διάλειμμα και μουτζουρώναμε μαζί, μόνο για να
νιώσει ότι το χαρτί, όπως κι εμείς, αντέχει το λάθος.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο τι διδάξαμε στα παιδιά. Είναι τι έμαθαν για τον εαυτό
τους όσο βρίσκονταν κοντά μας: Έμαθαν ότι η σκέψη τους αξίζει χρόνο ή ότι η αποδοχή
πρέπει να κερδίζεται; Ότι ο καλός μαθητής είναι ο υπάκουος μαθητής ή ότι δικαιούται να
αμφισβητεί και να διαφωνεί;
Αναζητούμε συχνά από τα παιδιά το βλέμμα της επιβράβευσης. Ίσως, όμως, δεν θα έπρεπε
να στοχεύουμε στην ευγνωμοσύνη των παιδιών που έχουμε μπροστά μας, αλλά σε αυτήν
των δικών τους παιδιών — να μεγαλώσουν δίπλα σε ανθρώπους που δεν μεταβιβάζουν
στην επόμενη γενιά τους φόβους τους ως αυτονόητες αλήθειες.
Αυτό θα ήταν ίσως το ουσιαστικότερο παιδαγωγικό μας αποτύπωμα: όχι απλώς να μας
θυμούνται, αλλά να έχουν γίνει ελεύθεροι (και από εμάς).
Η επένδυση χωρίς τίτλο ιδιοκτησίας
Θα ήταν μόνο η μισή αλήθεια να πούμε ότι πρέπει απλώς να κάνουμε πίσω και να
αφήσουμε τη ζωή να συμβεί. Η terra preta δεν δημιουργήθηκε από την απουσία των
ανθρώπων, αλλά από τη διαρκή παρουσία τους — γενιές που άφηναν στη γη υλικά της
καθημερινής τους ζωής, χωρίς να γνωρίζουν ποιος ακριβώς θα απολάμβανε τον
μελλοντικό καρπό.
Αυτό είναι το μέτρο της φροντίδας που αναζητώ: ούτε η αποχή, ούτε η αδιάκοπη
επέμβαση. Η επένδυση χωρίς ιδιοκτησία. Όταν μάλιστα ρώτησαν τους ίδιους τους Kuikuro
ποιος έφτιαξε αυτή τη γη, δεν συμφώνησαν όλοι ότι ήταν δικό τους έργο· κάποιοι είπαν
πως τη δημιούργησε ο θεός Ήλιος, άλλοι πως ήταν οι πρόγονοί τους — όχι οι ίδιοι.
Δεν εναποθέτουμε μόνο εμείς υλικά στα παιδιά. Εναποθέτουν κι εκείνα μέσα μας
ερωτήσεις, τρόπους να βλέπουμε, όρια που δεν γνωρίζαμε ότι είχαμε. Ο εκπαιδευτικός δεν
βγαίνει αμετάβλητος από αυτόν τον Αμαζόνιο ζωής.
Δεν μου ανήκε ποτέ ο καρπός. Μου ανήκε μόνο η ευθύνη της φροντίδας — να αφήνω
υλικά θρεπτικά και αληθινά, χωρίς να απαιτώ ανταπόδοση. Το παιδί θα προσθέσει στη
ζωή τα δικά του υλικά, εκείνα που μόνο αυτό μπορεί να προσφέρει.
Και όσο ακόμη μπορώ να ελπίζω, να σκέφτομαι και να πράττω έτσι, θα διδάσκω.
