Κάθε χρόνο γύρω στις 20 Μαρτίου συμβαίνει ένα σπουδαίο αστρονομικό γεγονός: η Εαρινή Ισημερία. Η ισημερία είναι η στιγμή κατά την οποία το κέντρο του Ήλιου βρίσκεται πάνω στον ουράνιο ισημερινό, δηλαδή στο επίπεδο που αποτελεί την προέκταση του γήινου ισημερινού στον ουρανό.
Κατά την Εαρινή Ισημερία, ο άξονας περιστροφής της Γης είναι κάθετος στις ακτίνες του Ήλιου. Ο Ήλιος ανατέλλει ακριβώς στην ανατολή και δύει ακριβώς στη δύση, με αποτέλεσμα σχεδόν ίδια διάρκεια ημέρας και νύχτας. Το φαινόμενο επαναλαμβάνεται δύο φορές τον χρόνο – εαρινή και φθινοπωρινή ισημερία – και οφείλεται στο γεγονός ότι ο άξονας της Γης είναι κεκλιμένος ως προς το επίπεδο στο οποίο κινείται η Γη γύρω από τον Ήλιο. Το όνομα ισημερία προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις ίσος και ημέρα. Στα αγγλικά χρησιμοποιείται ο όρος equinox, από τα λατινικά aequus (ίσος) και nox (νύχτα), δηλαδή «ίση νύχτα» — θα μπορούσαμε να πούμε και «ισονυχτία». Και οι δύο όροι εκφράζουν την ίδια ιδέα: εκείνη την εποχή του χρόνου η διάρκεια ημέρας και νύχτας είναι περίπου ίδια.
Στην πράξη όμως η ημέρα, (αν κοιτάξεις στο ημερολόγιο τις ώρες της ανατολής και της δύσης του Ήλιου), είναι λίγο μεγαλύτερη — περίπου 6 έως 8 λεπτά. Ο λόγος είναι η ατμοσφαιρική διάθλαση. Το φως του Ήλιου, περνώντας μέσα από τα στρώματα της ατμόσφαιρας, καμπυλώνεται ελαφρά προς τη Γη. Έτσι βλέπουμε τον Ήλιο λίγο πριν βρεθεί πραγματικά πάνω από τον ορίζοντα και λίγο αφού έχει ήδη δύσει. (Θυμήσου την επόμενη φορά που με φίλους θαυμάζεις το ηλιοβασίλεμα, ότι ο Ήλιος τη στιγμή της δύσης δεν είναι ακριβώς απέναντί σου. Λόγω διάθλασης του φωτός είναι ήδη κάτω από τον ορίζοντα). Επιπλέον, ο Ήλιος δεν είναι σημειακή φωτεινή πηγή αλλά ένας δίσκος με γωνιακή διάμετρο περίπου μισής μοίρας στον ουρανό. Ως ανατολή και δύση θεωρούμε τη στιγμή που εμφανίζεται ή εξαφανίζεται αντίστοιχα το άνω άκρο του ηλιακού δίσκου. Αν λαμβάναμε υπόψη το κέντρο του Ήλιου, η διάρκεια της ημέρας θα ήταν λίγο μικρότερη.
Για τον λόγο αυτό η πραγματική ισότητα ημέρας και νύχτας — αυτό που οι αστρονόμοι ονομάζουν equilux — συμβαίνει λίγες ημέρες πριν από την εαρινή ισημερία και λίγες ημέρες μετά τη φθινοπωρινή.
Το ιστορικό πείραμα του Ερατοσθένη
Πολύ πριν από την εποχή των δορυφόρων, ένας άνθρωπος κατάφερε να υπολογίσει το μέγεθος της Γης με έναν εξαιρετικά απλό τρόπο. Ήταν ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος, διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας τον 3ο αιώνα π.Χ.
Ο Ερατοσθένης γνώριζε ότι στη Συήνη — το σημερινό Ασουάν στο νότιο άκρο της Αιγύπτου — το μεσημέρι του Θερινού Ηλιοστασίου ο Ήλιος βρισκόταν σχεδόν κατακόρυφα πάνω από το κεφάλι των παρατηρητών. Σύμφωνα με αρχαίες μαρτυρίες, εκείνη τη στιγμή μπορούσε κανείς να δει την αντανάκλαση του Ήλιου στον πυθμένα ενός βαθιού πηγαδιού, επειδή το φως έπεφτε σχεδόν κατακόρυφα. Η πόλη του Ασουάν βρίσκεται πολύ κοντά στο γεωγραφικό πλάτος που ονομάζουμε τροπικό του Καρκίνου. Πρόκειται για το βορειότερο γεωγραφικό πλάτος της Γης όπου ο Ήλιος μπορεί να φτάσει στο ζενίθ, δηλαδή ακριβώς κατακόρυφα πάνω από τον παρατηρητή. Το πείραμα του Ερατοσθένη έγινε στο θερινό ηλιοστάσιο. Παρ’ όλα αυτά σήμερα πολλά σχολεία το επαναλαμβάνουν την ημέρα της Εαρινής Ισημερίας. Την ημέρα της Εαρινής Ισημερίας ο Ήλιος βρίσκεται πάνω από τον Ισημερινό. Έτσι το ύψος του στον ουρανό εξαρτάται άμεσα από το γεωγραφικό πλάτος του τόπου.
Σχολεία από διαφορετικές χώρες μετρούν με τη βοήθεια μικρής ράβδου το μήκος μιας σκιάς και υπολογίζουν με αυτό τον τρόπο τη γωνία φ που είναι τη συγκεκριμένη ημερομηνία η γωνία του γεωγραφικού πλάτους, αλλά και η γωνία που σχηματίζει η κατακόρυφος του τόπου με τις ακτίνες του Ήλιου. Έτσι ακολουθώντας το συλλογισμό του Ερατοσθένη οι μαθητές μετρούν την απόσταση του σχολείου από τον Ισημερινό και υπολογίζουν την περιφέρεια ή την ακτίνα της Γης. Φέτος υπάρχουν αρκετές εκπαιδευτικές δομές (Αστεροσκοπείο, ΠΑΝΕΚΦΕ, Ιδιωτικά σχολεία) που υλοποιούν τη δράση φέρνοντας σε επαφή τα σχολεία ώστε αυτά να μπορούν εύκολα να συγκρίνουν τις μετρήσεις τους και να συζητήσουν θέματα που αφορούν την αστρονομία, την καμπυλότητα της Γης, την κίνηση του πλανήτη, την εναλλαγή των εποχών αλλά και την καθημερινή κίνηση του Ήλιου στο ουράνιο στερέωμα. Οι μαθητές συνειδητοποιούν ότι η Ελλάδα για παράδειγμα, βρίσκεται αρκετά βόρεια από τον Ισημερινό και μακριά από τους τροπικούς και αυτός είναι ο λόγος που ο Ήλιος δεν φτάνει ποτέ στο ζενίθ στον ελληνικό ουρανό.
Η περιοχή της Γης που βρίσκεται ανάμεσα στους δύο τροπικούς — τον τροπικό του Καρκίνου και τον τροπικό του Αιγόκερω — ονομάζεται τροπική ζώνη. Σε αυτή τη ζώνη ο Ήλιος μπορεί να φτάσει στο ζενίθ μία ή δύο φορές τον χρόνο, ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος. Στον ίδιο τον Ισημερινό αυτό συμβαίνει δύο φορές τον χρόνο, κοντά στις δύο ισημερίες.
Ο λόγος που οι τροπικοί βρίσκονται περίπου στις 23,5° γεωγραφικού πλάτους είναι η κλίση του άξονα της Γης. Ο άξονας περιστροφής της Γης δεν είναι κάθετος στο επίπεδο της τροχιάς της γύρω από τον Ήλιο αλλά σχηματίζει γωνία περίπου 23,5°. Αυτή η γωνία καθορίζει το μέγιστο γεωγραφικό πλάτος στο οποίο μπορεί να βρεθεί κατακόρυφα ο Ήλιος.
Το όνομα «τροπικός» προέρχεται από την ελληνική λέξη τροπή, δηλαδή στροφή. Στα ηλιοστάσια η φαινόμενη κίνηση του Ήλιου στον ουρανό «στρέφεται»: από εκεί και πέρα αρχίζει να μετακινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση ως προς το γεωγραφικό πλάτος όπου μεσουρανεί. Το όνομα «Τροπικός του Καρκίνου» δόθηκε επειδή την εποχή που καθιερώθηκαν οι ονομασίες αυτές — πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια — το θερινό ηλιοστάσιο συνέβαινε όταν ο Ήλιος βρισκόταν μπροστά από τον αστερισμό του Καρκίνου. Ο Εύδοξος ο Κνίδιος στο έργο του “Φαινόμενα” το 370 π.Χ. ήταν ο πρώτος που περιέγραψε με μαθηματικό τρόπο τους κύκλους της ουράνιας σφαίρας, τον Ισημερινό και τους Τροπικούς.
Σήμερα όμως αυτό δεν ισχύει πια. Λόγω της μετάπτωσης των ισημεριών, το σημείο του ηλιοστασίου έχει μετακινηθεί στον ουρανό και ο Ήλιος στο θερινό ηλιοστάσιο βρίσκεται μπροστά από τον αστερισμό του Ταύρου. Με αυστηρά αστρονομικά κριτήρια, λοιπόν, το όνομα δεν αντιστοιχεί πλέον στην πραγματική θέση του Ήλιου. Παρ’ όλα αυτά τα ονόματα των τροπικών έχουν διατηρηθεί για ιστορικούς λόγους, όπως συμβαίνει συχνά στην επιστήμη με όρους που καθιερώθηκαν σε παλαιότερες εποχές. Στις παρακάτω εικόνες αποτυπώνεται η επίδραση του φαινομένου της Μετάπτωσης των Ισημεριών στη θέση του Ήλιου κατά το Θερινό Ηλιοστάσιο:
- Σήμερα (21 Ιουνίου 2026): Παρόλο που ονομάζουμε τη μέρα αυτή «είσοδο στον Καρκίνο», η αστρονομική πραγματικότητα στο Stellarium δείχνει τον Ήλιο να βρίσκεται ακόμα στα όρια μεταξύ των αστερισμών των Διδύμων και του Ταύρου.
- Εποχή Εύδοξου του Κνίδιου (370 π.Χ.): Την εποχή που ορίστηκαν οι Τροπικοί, ο Ήλιος την ίδια ημερομηνία βρισκόταν πράγματι στο μεταίχμιο μεταξύ Διδύμων και Καρκίνου. Αυτή η σύμπτωση έδωσε το όνομά της στον «Τροπικό του Καρκίνου», καθώς τότε ο Ήλιος «έτρεπε» την πορεία του ενώ βρισκόταν μέσα στον συγκεκριμένο αστερισμό.
Η διαφορά που παρατηρούμε οφείλεται στην αργή μετατόπιση του άξονα της Γης, η οποία μέσα σε 2.400 χρόνια έχει «γλιστρήσει» το σημείο του ηλιοστασίου κατά περίπου 30 μοίρες (ένα ολόκληρο ζώδιο) προς τα πίσω.
Η γραμμή που ακολουθεί ο Ήλιος στον ουρανό
Αν παρατηρήσουμε τη θέση του Ήλιου σε διαφορετικές εποχές του έτους, θα διαπιστώσουμε ότι κινείται πάνω σε μια συγκεκριμένη διαδρομή στον ουρανό. Η διαδρομή αυτή ονομάζεται εκλειπτική.
Η εκλειπτική είναι η προβολή στον ουρανό, του επιπέδου της τροχιάς της Γης γύρω από τον Ήλιο. Το όνομά της προέρχεται από το γεγονός ότι οι εκλείψεις μπορούν να συμβούν μόνο όταν η Σελήνη βρίσκεται κοντά σε αυτή τη γραμμή. Οι αρχαίοι αστρονόμοι είχαν ήδη παρατηρήσει ότι ο Ήλιος, η Σελήνη και οι πλανήτες κινούνται πάντα μέσα σε μια στενή ζώνη του ουρανού. Ένας από τους πρώτους που μελέτησε συστηματικά αυτή την κίνηση ήταν ο Ίππαρχος τον 2ο αιώνα π.Χ.
Ο άξονας της Γης δεν δείχνει πάντα προς το ίδιο σημείο στον ουρανό. Εκτελεί μια πολύ αργή κωνική κίνηση (Μετάπτωση των Ισημεριών). Η εκλειπτική είναι η φαινόμενη ετήσια τροχιά του Ήλιου στον ουρανό και ο ουράνιος ισημερινός η προέκταση του γήινου ισημερινού στον ουρανό. Οι δύο αυτοί μεγάλοι κύκλοι τέμνονται σε δύο σημεία. Όταν ο Ήλιος περνά από αυτά τα σημεία συμβαίνουν οι δύο ισημερίες.
Όπως ανέφερε συχνά στο μάθημα Παρατηρησιακής Αστρονομίας ο αείμνηστος καθηγητής του Α.Π.Θ. κος Ιωάννης Σειραδάκης, υπάρχει μια μικρή απογοήτευση για τον παρατηρητή: “δυστυχώς στον ουρανό δεν υπάρχουν φωτεινά άστρα που να σημαδεύουν αυτά τα σημεία. Είναι καθαρά γεωμετρικά σημεία στον ουράνιο θόλο”.
Καθώς όμως αλλάζει αργά η κατεύθυνση του άξονα της Γης, μετακινείται και ο ουράνιος ισημερινός. Έτσι μετακινούνται και τα σημεία όπου οι δύο κύκλοι τέμνονται. Η περίοδος αυτής της κίνησης είναι περίπου 25.800 χρόνια. Στην αρχαιότητα ο βόρειος ουράνιος πόλος βρισκόταν κοντά στο άστρο Θουμπάν του αστερισμού του Δράκοντα. Σήμερα βρίσκεται κοντά στον Πολικό αστέρα της Μικρής Άρκτου. Σε περίπου 12.000 χρόνια θα βρίσκεται κοντά στο λαμπρό άστρο Βέγα στον αστερισμό της Λύρας.
Η μετατόπιση αυτή έχει και μια ενδιαφέρουσα συνέπεια. Οι αστερισμοί που χρησιμοποιεί η αστρολογία για να ορίσει τα «ζώδια» δεν βρίσκονται πλέον στις θέσεις που είχαν όταν καθιερώθηκαν στην αρχαιότητα. Λόγω της μετάπτωσης των ισημεριών, το σημείο της εαρινής ισημερίας έχει μετακινηθεί περίπου έναν ολόκληρο αστερισμό κατά μήκος της εκλειπτικής. Έτσι, κάποιος που σύμφωνα με την αστρολογία «γεννήθηκε στον Κριό» είναι στην πραγματικότητα πολύ πιθανό να γεννήθηκε όταν ο Ήλιος βρισκόταν στον αστερισμό των Ιχθύων. Με άλλα λόγια, ακόμη και ο ίδιος ο ουρανός πάνω στον οποίο στηρίζεται το σύστημα της αστρολογίας έχει μετακινηθεί εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια — χωρίς η αστρολογία να φαίνεται να το έχει ιδιαίτερα προσέξει.
Πώς λειτουργεί η αστρολογία
Για να καταλάβουμε γιατί η αστρολογία δεν αποτελεί επιστήμη, αξίζει πρώτα να δούμε πώς λειτουργεί.
Στον πυρήνα της βρίσκεται ο λεγόμενος γενέθλιος χάρτης. Οι αστρολόγοι υπολογίζουν τη θέση του Ήλιου, της Σελήνης και των πλανητών πάνω στην εκλειπτική τη στιγμή της γέννησης ενός ανθρώπου.
Το σημείο της εκλειπτικής που ανατέλλει στον ανατολικό ορίζοντα εκείνη τη στιγμή ονομάζεται Ωροσκόπος. Από αυτό το σημείο χωρίζεται ο ουρανός σε δώδεκα «οίκους» και, με βάση τη θέση των πλανητών σε αυτούς τους οίκους, η αστρολογία επιχειρεί να συναγάγει χαρακτηριστικά προσωπικότητας ή ακόμη και μελλοντικά γεγονότα. Ο ωροσκόπος όμως αλλάζει πολύ γρήγορα. Επειδή η Γη περιστρέφεται μία φορά κάθε 24 ώρες, όλα τα σημεία της εκλειπτικής ανατέλλουν διαδοχικά στον ορίζοντα. Έτσι ο ωροσκόπος μεταβάλλεται περίπου κάθε δύο ώρες.
Με άλλα λόγια, για να λειτουργήσει αυτό το σύστημα χρειάζεται να γνωρίζουμε με ακρίβεια την ώρα γέννησης — και να δεχτούμε ότι η προσωπικότητα ενός ανθρώπου εξαρτάται από το ποιο σημείο της εκλειπτικής ανέτειλε εκείνη ακριβώς τη στιγμή.
Αστρολογία και επιστήμη
Στη σύγχρονη κοινωνία, παρά την εντυπωσιακή πρόοδο της επιστήμης, εξακολουθούν να υπάρχουν άνθρωποι που αναζητούν καθοδήγηση σε αστρολόγους, αστρομάντεις, καφετζούδες, γκουρού και κάθε είδους «πνευματικούς προφήτες». Η ανάγκη για εύκολες απαντήσεις και για κάποιον «σωτήρα» δεν περιορίζεται μόνο στην καθημερινή ζωή· συχνά εμφανίζεται ακόμη και σε κύκλους οικονομικής ή πολιτικής εξουσίας. Δεν είναι σπάνιο να διαβάζουμε ότι πολιτικοί ηγέτες ή νεόπλουτοι επιχειρηματίες συμβουλεύονται ωροσκόπια πριν πάρουν σημαντικές αποφάσεις για τη ζωή όλων. Το φαινόμενο δεν είναι καινούριο. Είναι όμως εντυπωσιακό ότι επιβιώνει σε μια εποχή που γνωρίζουμε τόσο καλά πώς λειτουργεί το Σύμπαν.
Η αστρολογία μιλά για δώδεκα ζώδια. Η αστρονομία όμως γνωρίζει ότι κατά μήκος της εκλειπτικής βρίσκονται δεκατρείς αστερισμοί, αφού ο Ήλιος περνά κάθε χρόνο και μπροστά από τον Οφιούχο. Αλλά το βασικό πρόβλημα της αστρολογίας δεν είναι αυτό. Το πρόβλημα είναι ότι δεν ακολουθεί την επιστημονική μέθοδο.
Η επιστήμη διατυπώνει υποθέσεις που μπορούν να ελεγχθούν με παρατηρήσεις και πειράματα. Αν τα δεδομένα τις διαψεύσουν, οι θεωρίες εγκαταλείπονται. Η αστρολογία λειτουργεί αντίστροφα: οι προβλέψεις της είναι τόσο γενικές ώστε να μπορούν σχεδόν πάντα να θεωρηθούν σωστές εκ των υστέρων. Ακόμη και η φυσική δεν τη βοηθά. Ο μεγαλύτερος πλανήτης του Ηλιακού Συστήματος, ο Δίας, ασκεί σε ένα νεογέννητο βαρυτική δύναμη μικρότερη από εκείνη που ασκούν οι τοίχοι του μαιευτηρίου. Οι βαρυτικές επιδράσεις των μακρινών άστρων είναι απείρως μικρότερες. Αν λοιπόν η προσωπικότητα καθοριζόταν από βαρυτικές επιδράσεις τη στιγμή της γέννησης, θα έπρεπε να συμβουλευόμαστε πρώτα τον αρχιτέκτονα του νοσοκομείου για τη θέση των τούβλων και μετά τους αστρολόγους για τη θέση των πλανητών.
Η αστρολογία, με άλλα λόγια, δεν είναι μια παλιά επιστημονική θεωρία που αποδείχθηκε λανθασμένη. Είναι ένα σύστημα ερμηνειών που συνεχίζει να επιβιώνει κυρίως επειδή ικανοποιεί μια ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη για βεβαιότητα σε έναν κόσμο που συχνά είναι πολύ πιο σύνθετος από όσο θα θέλαμε.
Ένα πιο ενδιαφέρον σύμπαν
Η πραγματική ιστορία του ουρανού είναι πολύ πιο συναρπαστική από οποιοδήποτε ωροσκόπιο. Ζούμε σε έναν πλανήτη που περιστρέφεται, γέρνει και ταλαντώνεται αργά στο διάστημα επί δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Έναν πλανήτη του οποίου το μέγεθος μπόρεσε να μετρηθεί πριν από είκοσι δύο αιώνες με ένα ραβδί, μια σκιά και λίγη γεωμετρία.
Η επιστήμη δεν υπόσχεται ότι θα προβλέψει τον χαρακτήρα μας από τη θέση των πλανητών. Υπόσχεται όμως κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: ότι μπορούμε να καταλάβουμε πώς λειτουργεί το Σύμπαν. Σε έναν κόσμο γεμάτο εύκολες εξηγήσεις, η επιστήμη επιμένει σε κάτι πιο δύσκολο αλλά και πιο όμορφο: να ελέγχει τις ιδέες της απέναντι στην πραγματικότητα.
Και αυτό — όσο κι αν φαίνεται παράξενο — αρχίζει με κάτι εξαιρετικά απλό: μια σκιά στο έδαφος, μια απορία στο μυαλό και την επιμονή να την εξετάσουμε.
*Παναγιώτης Πετρίδης
Φυσικός Εσπερινό Γυμνάσιο Κω
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750€: Βγήκε το Μητρώο Ωφελουμένων - Μάθετε αν είστε μέσα και ξεκινήστε
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
