Τα Νοεμβριανά του 1916 αποτέλεσαν μία από τις πιο αιματηρές κορυφώσεις του Εθνικού Διχασμού. Η απόβαση των δυνάμεων της Αντάντ στον Πειραιά και οι συγκρούσεις με τον ελληνικό στρατό και τους βασιλικούς επιστράτους ακολουθήθηκαν από ένα κύμα διώξεων, δολοφονιών και τρομοκρατίας κατά των βενιζελικών. Παράλληλα, ο συμμαχικός αποκλεισμός επιδείνωσε την επισιτιστική κρίση. Πίσω από τις αλληλοκατηγορίες περί προδοσίας, οι δύο αντίπαλες πολιτικές παρατάξεις διαπραγματεύονταν με τις μεγάλες δυνάμεις, επιδιώκοντας να εξυπηρετήσουν τις δικές τους πολιτικές και εδαφικές φιλοδοξίες.
Η αιματηρή σύγκρουση στην Αθήνα, το πογκρόμ κατά των βενιζελικών, οι επεμβάσεις της Αντάντ και τα παζάρια των δύο αστικών παρατάξεων με τις μεγάλες δυνάμεις.
Ο Νοέμβριος του 1916 βρίσκει την Ελλάδα βαθιά διχασμένη, με δύο αντίπαλα πολιτικά κέντρα εξουσίας: την επίσημη βασιλική κυβέρνηση της Αθήνας, υπό την επιρροή του βασιλιά Κωνσταντίνου, και την Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη, με επικεφαλής τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τη συμμετοχή του ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη και του στρατηγού Παναγιώτη Δαγκλή. Ο Εθνικός Διχασμός έχει πλέον προσλάβει χαρακτηριστικά ανοιχτής πολιτικής και στρατιωτικής σύγκρουσης.
Οι δύο παρατάξεις συγκρούονται για τη στάση της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και για το ποια από τις αντίπαλες συμμαχίες θα στηρίξει τις επιδιώξεις τους. Ο Κωνσταντίνος υποστηρίζει την ουδετερότητα, η οποία στην πράξη ευνοεί τις Κεντρικές Δυνάμεις, ενώ ο Βενιζέλος επιδιώκει τη συμμετοχή της χώρας στο πλευρό της Αντάντ, προσδοκώντας εδαφικά ανταλλάγματα.
Στις 3 Νοεμβρίου (18 Νοεμβρίου με το Γρηγοριανό ημερολόγιο), οι Αγγλογάλλοι απαιτούν από την κυβέρνηση των Αθηνών την παράδοση σημαντικών ποσοτήτων πολεμικού υλικού, ως μέρος των πιέσεων για την αποδυνάμωση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων. Το αίτημά τους απορρίπτεται τέσσερις ημέρες αργότερα.
Η απόβαση της Αντάντ και οι συγκρούσεις στην Αθήνα
Στις 18 Νοεμβρίου 1916 (1η Δεκεμβρίου με το σημερινό ημερολόγιο), στρατεύματα της Αντάντ, κυρίως Γάλλοι και Βρετανοί πεζοναύτες, μαζί με ιταλικά τμήματα, αποβιβάζονται στον Πειραιά και στο Φάληρο και κατευθύνονται προς την Αθήνα. Σκοπός τους είναι να επιβάλουν με τη στρατιωτική ισχύ τις απαιτήσεις των συμμάχων.
Συναντούν, όμως, ισχυρή αντίσταση από τμήματα του ελληνικού στρατού και χιλιάδες επιστράτους, που έχουν οργανωθεί σε αντιβενιζελικές και φιλομοναρχικές ομάδες. Ακολουθούν αιματηρές συγκρούσεις σε διάφορα σημεία της πρωτεύουσας. Η επέμβαση των συμμαχικών δυνάμεων αποτυγχάνει να επιβάλει τους στόχους της και οι πεζοναύτες υποχρεώνονται να υποχωρήσουν προς τον Πειραιά.
Η στρατιωτική αναμέτρηση, ωστόσο, δεν τελειώνει με την αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων. Αντίθετα, σηματοδοτεί την έναρξη ενός κύματος πολιτικής τρομοκρατίας σε βάρος των βενιζελικών.
Το πογκρόμ των επιστράτων κατά των βενιζελικών
Μετά τη σύγκρουση, οι επίστρατοι εξαπολύουν πογκρόμ κατά των πολιτικών αντιπάλων τους. Με μεθόδους που θυμίζουν, ως προς την οργανωμένη στοχοποίηση και την τρομοκράτηση μιας ομάδας, τις πρακτικές που θα γνωρίσει αργότερα η Ευρώπη, επιδίδονται επί ημέρες σε ένα όργιο βίας, με στόχο να «καθαρίσουν» την Αθήνα αλλά και την επαρχία από τους «βενιζελικούς προδότες» και τους «πράκτορες της Αντάντ».
«Ο φονεύων βενιζελικόν δεν φονεύει άνθρωπον» είναι το χαρακτηριστικό σύνθημα που αποδίδεται στους διώκτες.
Επιτίθενται σε σπίτια, γραφεία και εφημερίδες, τα οποία έχουν φροντίσει να σημαδέψουν εκ των προτέρων με κόκκινη μπογιά. Με την ανοχή ή και τη συνδρομή κρατικών οργάνων, της χωροφυλακής και στρατιωτικών τμημάτων, δολοφονούν, κακοποιούν, ξυλοκοπούν, διαπομπεύουν και φυλακίζουν τους πολιτικούς αντιπάλους τους.
Ανάμεσα σε εκείνους που υφίστανται διώξεις και κακοποιήσεις βρίσκονται ο δήμαρχος Αθηναίων Εμμανουήλ Μπενάκης, στενός φίλος και υποστηρικτής του Βενιζέλου, καθώς και ο εκπαιδευτικός και διανοούμενος Δημήτρης Γληνός.
Η κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας» απαγγέλλεται καθημερινά σε εκατοντάδες πολίτες, με μοναδικό ουσιαστικό κριτήριο την πολιτική τους τοποθέτηση. Ο Γιάννης Κορδάτος περιγράφει στη «Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας» το κλίμα τρομοκρατίας και τις διώξεις των βενιζελικών.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι και η μαρτυρία της Πηνελόπης Δέλτα, κόρης του Εμμανουήλ Μπενάκη, για όσα ακολούθησαν τις μάχες με τους Γάλλους, τους Άγγλους και τους Ιταλούς στρατιώτες και ναύτες. Στο έργο «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» (Ημερολόγιο – Αναμνήσεις – Μαρτυρίες – Αλληλογραφία, επιμέλεια Π. Ζάννας, εκδόσεις Ερμής, Αθήνα 1979, σ. 15-35), καταγράφει:
«Τη νύχτα εκείνη, σιωπηλά, σφάχθηκαν αρκετοί βενιζελικοί άγνωστοι, Κρητικοί προπάντων και Μικρασιάτες πρόσφυγες. Την επαύριο ξύπνησε η Αθήνα τρομαγμένη με τους πυροβολισμούς που έπεφταν παντού, σε όλους τους δρόμους, και ένας φίλος στον οποίο ετηλεφώνησα μου αποκρίθηκε:
“Απ’ έξω από το σπίτι μου σκοτώνονται Έλληνες με Έλληνες, και τραβούν και πολυβόλο (Αθανασάκης)”».
Οι επίστρατοι συλλαμβάνουν ανθρώπους μαζικά και χωρίς διάκριση. Όποιον θεωρούν ύποπτο τον αρπάζουν, τον δένουν και τον διαπομπεύουν στους δρόμους. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία ενός Αθηναίου, που δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα της εποχής και παρατίθεται από τον Χρήστο Χουρμούζιο στο έργο του «Τα κατά την 18ην και 19ην Νοεμβρίου 1916 και επέκεινα» (Λονδίνο, τυπογραφείο Εσπερίας, 1919, σ. 99):
«Περί ενός εκ των συλληφθέντων όστις απαγόμενος υπό της περιπόλου και εκσυριττόμενος υπό του πλήθους διεμαρτύρετο προς το πλήθος, του οποίου εζήτει να κινήσει την συμπάθειαν, ότι “αυτός δεν ήτο Βενιζελικός, αλλά μόνο κλέπτης”».
Η μαρτυρία αυτή αποτυπώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το κλίμα τρομοκρατίας και την αυθαιρεσία των διώξεων.
Ο αποκλεισμός και η πείνα του πληθυσμού
Στις 25 Νοεμβρίου 1916 (8 Δεκεμβρίου με το νέο ημερολόγιο), η Τριανδρία και η Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κηρύσσουν με ειδικό διάγγελμα έκπτωτο τον βασιλιά Κωνσταντίνο.
Την ίδια περίοδο, οι δυνάμεις της Αντάντ προχωρούν στην επιβολή γενικού ναυτικού αποκλεισμού των περιοχών που ελέγχει η βασιλική κυβέρνηση. Ο αποκλεισμός, που κηρύσσεται στις 8 Δεκεμβρίου (21 Δεκεμβρίου με το νέο ημερολόγιο), έρχεται να προστεθεί στις προηγούμενες πιέσεις και επιβαρύνει δραματικά την ήδη δύσκολη οικονομική και επισιτιστική κατάσταση.
Η έλλειψη τροφίμων και βασικών αγαθών εντείνεται, ενώ ο πληθυσμός καλείται να πληρώσει το τίμημα της σύγκρουσης των πολιτικών και στρατιωτικών επιδιώξεων. Οι ξένες δυνάμεις χρησιμοποιούν τον αποκλεισμό ως μέσο εξαναγκασμού της κυβέρνησης των Αθηνών, επιτείνοντας παράλληλα την κοινωνική ένταση και τον φανατισμό.
Η βία και η τρομοκρατία δεν είχαν μόνο ένα πολιτικό πρόσημο
Βία και τρομοκρατία δεν άσκησαν μόνο οι βασιλικοί κατά τις ημέρες του Εθνικού Διχασμού. Ούτε μόνο αυτοί συγκρότησαν παρακρατικές ομάδες. Το ίδιο έκαναν και οι βενιζελικοί στις περιοχές του ελληνικού κράτους που έλεγχαν, μετά το Κίνημα της Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη.
Η βίαιη επιστράτευση, οι κακοποιήσεις και οι εκτελέσεις πολιτικών αντιπάλων από αξιωματικούς επικεφαλής στρατιωτικών τμημάτων, που συνεργάζονταν με ένοπλες ομάδες πολιτών, αποτελούσαν επίσης φαινόμενα της περιόδου στη Βόρεια Ελλάδα.
Οι βενιζελικοί προσπάθησαν να οργανώσουν και αυτοί μαζικές παραστρατιωτικές ομάδες επιστράτων, με πυρήνες στρατιωτικούς, στη Βόρεια Ελλάδα και στα νησιά που έλεγχαν. Δεν κατάφεραν, ωστόσο, να αποκτήσουν τη μαζικότητα και το επίπεδο οργάνωσης των βασιλικών επιστράτων.
Ένας βασικός λόγος ήταν ότι η πολιτική τους πρόταση προϋπέθετε τη συμμετοχή της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ. Μια προοπτική που δεν συγκινούσε τον απλό λαό, ο οποίος δεν είχε καμιά διάθεση να οδηγηθεί στο σφαγείο του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου για τα συμφέροντα των Αγγλογάλλων.
Τα παζάρια με τους ξένους συμμάχους
Αξίζει να σημειωθεί ότι την ίδια εποχή που οι κατηγορίες για «προδότες», «Βουλγάρους των Αθηνών» και «πράκτορες των ξένων» έδιναν και έπαιρναν, οι δύο αντίπαλες αστικές παρατάξεις διαπραγματεύονταν με τις μεγάλες δυνάμεις, επιδιώκοντας να εξασφαλίσουν τη στήριξή τους.
Η βασιλική πλευρά, παρά τη ρητορική της ουδετερότητας, επέτρεψε την παράδοση του οχυρού Ρούπελ στις γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις τον Μάιο του 1916. Ακολούθησε η είσοδος του βουλγαρικού στρατού στην Ανατολική Μακεδονία, η κατάληψη ελληνικών πόλεων και η αιχμαλωσία του Δ΄ Σώματος Στρατού, που μεταφέρθηκε στο Γκέρλιτς της Γερμανίας.
Από την άλλη πλευρά, ο Βενιζέλος είχε ήδη από το 1915 διατυπώσει την πρόταση να παραχωρηθεί η Καβάλα στη Βουλγαρία, εφόσον αυτό θα εξασφάλιζε την ένταξή της στο πλευρό της Αντάντ και θα άνοιγε τον δρόμο για σημαντικά εδαφικά ανταλλάγματα στην Ελλάδα, κυρίως στη Μικρά Ασία.
Σε υπόμνημά του προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο, στις αρχές του 1915, ο Βενιζέλος έγραφε:
«…δε θα εδίσταζα, όσον οδυνηρά και αν είναι η εγχείρησις, να συμβουλεύσω την θυσίαν της Καβάλας, όπως διασωθεί ο εν Τουρκία Ελληνισμός και ασφαλισθή η δημιουργία αληθούς μεγάλης Ελλάδος, περιλαμβανούσης πάντας σχεδόν τας χώρας, εις τας οποίας ο Ελληνισμός έδρασε κατά την μακραίωνη αυτού ιστορίαν (…)».
Και συνέχιζε:
«Εάν η γνώμη μου αύτη εγίνετο δεκτή, θα έπρεπε διά της παρεμβάσεως των Δυνάμεων της Τριπλής Συνεννοήσεως να ασφαλισθή ότι η Βουλγαρία θ’ ανελάμβανε να εξαγοράση τας περιουσίας πάντων εκείνων των κατοίκων του παραχωρηθησομένου αυτή τμήματος όσοι θα ήθελον να μεταναστεύσωσι εντός των ορίων της Ελλάδος…».
Η πρόταση για την παραχώρηση της Καβάλας και τα προσδοκώμενα ανταλλάγματα στη Μικρά Ασία καταγράφονται και σε ιστορικές πηγές της εποχής.
Τόσο πατριώτες όλοι τους!
Οι δύο παρατάξεις, ενώ αλληλοκατηγορούνταν για προδοσία και εθνική μειοδοσία, αντιμετώπιζαν τα εθνικά εδάφη και τα συμφέροντα του πληθυσμού μέσα από τους δικούς τους πολιτικούς και στρατηγικούς υπολογισμούς, αναζητώντας στηρίγματα στις αντίπαλες μεγάλες δυνάμεις.
Όσο για την αξιοπιστία των υποσχέσεων των μεγάλων συμμάχων του Βενιζέλου, η ιστορία έδωσε την πιο τραγική απάντηση επτά χρόνια αργότερα, με τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον ξεριζωμό του μικρασιατικού Ελληνισμού.