Ένα φαινόμενο που μέχρι πριν από λίγα χρόνια εμφανιζόταν σποραδικά αποκτά πλέον ανησυχητική συχνότητα στον χώρο της εκπαίδευσης: διευθυντές σχολείων και άλλα στελέχη της διοίκησης προσφεύγουν με εξώδικα, μηνύσεις ή αγωγές απέναντι σε εκπαιδευτικά σωματεία και μέλη των διοικητικών τους συμβουλίων, όταν θεωρούν ότι ανακοινώσεις ή καταγγελίες προσβάλλουν την προσωπικότητα και την υπόληψή τους.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η δικαστική αντιπαράθεση δεν σταματά στα ίδια τα σωματεία. Αγγίζει και δημοσιογράφους ή μέσα ενημέρωσης που αναδημοσιεύουν, σχολιάζουν ή παρουσιάζουν τις ανακοινώσεις τους, μεταφέροντας έτσι μια συνδικαλιστική διαφορά από το πεδίο του δημόσιου διαλόγου στο πεδίο της δικαστικής αντιδικίας.
Κανείς δεν μπορεί ασφαλώς να στερήσει από οποιονδήποτε πολίτη ή στέλεχος της διοίκησης το δικαίωμα να προστατεύσει την προσωπικότητά του όταν θεωρεί ότι συκοφαντείται. Όμως όταν οι δικαστικές ενέργειες πολλαπλασιάζονται και αφορούν δημόσιες παρεμβάσεις σωματείων για ζητήματα εργασιακής συμπεριφοράς, διοίκησης ή συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, τότε γεννάται ένα διαφορετικό και ιδιαίτερα σοβαρό ερώτημα: μήπως η ίδια η απειλή της μήνυσης ή της αγωγής αρχίζει να λειτουργεί αποτρεπτικά απέναντι στην κριτική;
Από την ανακοίνωση της ΕΛΜΕ στο εδώλιο
Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση της Β΄ ΕΛΜΕ Έβρου, όπου έξι μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου οδηγήθηκαν σε δίκη ύστερα από μήνυση στελέχους της εκπαίδευσης για συκοφαντική δυσφήμιση, με αφορμή ανακοίνωση του σωματείου που αφορούσε καταγγελίες αναπληρώτριας εκπαιδευτικού. Η υπόθεση κατέληξε τελικά σε αθώωση των έξι συνδικαλιστών από το Μονομελές Πλημμελειοδικείο Ορεστιάδας.
Αντίστοιχα, η ΕΛΜΕ Κέρκυρας βρέθηκε επί χρόνια σε δικαστική αντιπαράθεση με αφορμή ανακοίνωση-καταγγελία του σωματείου. Μέλη του Δ.Σ. είχαν καταδικαστεί πρωτόδικα για συκοφαντική δυσφήμιση, ενώ η υπόθεση οδηγήθηκε σε δεύτερο βαθμό.
Στο Μαρούσι, διευθυντής δημοτικού σχολείου κατέθεσε το 2026 αγωγή ύψους 30.000 ευρώ κατά του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου και του προέδρου του για συκοφαντική δυσφήμιση, ύστερα από ανακοινώσεις και αποφάσεις του σωματείου. Ο ίδιος ο διευθυντής έχει παρουσιάσει δημόσια τη δική του εκδοχή και τους λόγους για τους οποίους επέλεξε τη δικαστική οδό.
Στις Κυκλάδες, η Α΄ ΕΛΜΕ κατήγγειλε ότι διευθυντής σχολείου προχώρησε σε μήνυση κατά τεσσάρων εκπαιδευτικών, μεταξύ των οποίων και συνδικαλιστικό στέλεχος, για καταθέσεις που είχαν δοθεί στο πλαίσιο εσωτερικής διοικητικής διαδικασίας.
Τα παραδείγματα αυτά δεν αποδεικνύουν ότι κάθε δικαστική προσφυγή είναι καταχρηστική. Δείχνουν όμως ότι η σύγκρουση ανάμεσα στη διοίκηση και στα σωματεία μεταφέρεται όλο και συχνότερα από το τραπέζι του διαλόγου στο δικαστήριο.
Το πραγματικό κόστος δεν είναι μόνο μια πιθανή καταδίκη
Η πίεση που ασκεί μια τέτοια διαδικασία δεν αρχίζει ούτε τελειώνει με την τελική δικαστική απόφαση.
Ένα μέλος Δ.Σ. που υπογράφει μια ανακοίνωση γνωρίζει ότι μπορεί να κληθεί να καταθέσει, να προσλάβει δικηγόρο, να περιμένει χρόνια μέχρι την εκδίκαση και να βρεθεί αντιμέτωπο με οικονομικές αξιώσεις.
Ένας δημοσιογράφος που δημοσιεύει την ανακοίνωση ενός σωματείου γνωρίζει αντίστοιχα ότι μπορεί να λάβει εξώδικο ή να συμπεριληφθεί σε μια αγωγή, ακόμη κι αν το δημοσίευμα αναφέρει καθαρά ότι πρόκειται για καταγγελίες τρίτων.
Αυτό το κόστος έχει τη δυνατότητα να παράγει ένα αποτέλεσμα πολύ πριν μιλήσει το δικαστήριο: αυτολογοκρισία.
Το Δ.Σ. μπορεί την επόμενη φορά να αναρωτηθεί όχι μόνο αν μια καταγγελία είναι βάσιμη, αλλά αν αξίζει το προσωπικό ρίσκο να δημοσιοποιηθεί. Ο δημοσιογράφος μπορεί να σκεφτεί δύο φορές αν θα αναρτήσει μια ανακοίνωση ή θα ερευνήσει μια υπόθεση.
Και τότε το δικαστήριο παύει να είναι μόνο χώρος επίλυσης μιας διαφοράς. Η πιθανότητα προσφυγής σε αυτό αποκτά από μόνη της αποτρεπτική δύναμη.
Από τη συκοφαντική δυσφήμιση στο φαινόμενο των SLAPP
Η συζήτηση αυτή δεν είναι πλέον μόνο θεωρητική. Από τον Αύγουστο του 2026 η Ελλάδα διαθέτει ειδικό νομοθετικό πλαίσιο για τις λεγόμενες στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού – SLAPP, μετά την ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής Οδηγίας 2024/1069 με τον ν. 5326/2026.
Ο νέος νόμος αναγνωρίζει θεσμικά ότι υπάρχουν δικαστικές διαδικασίες οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά για να επιβαρύνουν ή να αποθαρρύνουν δημοσιογράφους, οργανώσεις και πρόσωπα που συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο, προβλέποντας μεταξύ άλλων μηχανισμούς για την πρόωρη απόρριψη προδήλως αβάσιμων αγωγών και άλλες δικονομικές εγγυήσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μήνυση ή αγωγή εναντίον ενός σωματείου ή δημοσιογράφου είναι αυτομάτως SLAPP. Ο χαρακτηρισμός απαιτεί συγκεκριμένη νομική αξιολόγηση κάθε υπόθεσης.
Σημαίνει, όμως, ότι η ίδια η Πολιτεία έχει πλέον αναγνωρίσει το chilling effect, το αποτρεπτικό αποτέλεσμα που μπορεί να έχει μια δυσανάλογη ή καταχρηστική δικαστική πίεση στη δημόσια συμμετοχή και στην ελευθερία του Τύπου.
Ο δημοσιογράφος δεν είναι αυτόματος συνυπεύθυνος μιας καταγγελίας
Ιδιαίτερα λεπτό είναι το ζήτημα της δημοσιογραφικής αναπαραγωγής ανακοινώσεων.
Η δημοσιογραφία δεν μπορεί να λειτουργήσει εάν κάθε μέσο θεωρεί ότι αναλαμβάνει αυτομάτως ως δικούς του όλους τους ισχυρισμούς που περιλαμβάνονται σε μια ανακοίνωση συνδικαλιστικού φορέα.
Υπάρχει σαφής διαφορά ανάμεσα στο «ο διευθυντής έκανε αυτό» και στο «το σωματείο καταγγέλλει ότι ο διευθυντής έκανε αυτό».
Η δεύτερη διατύπωση αποτελεί δημοσιογραφική απόδοση μιας δημόσιας τοποθέτησης και προϋποθέτει προφανώς ακρίβεια, σαφή απόδοση της πηγής, δικαίωμα απάντησης και αποφυγή παρουσίασης μη αποδεδειγμένων ισχυρισμών ως γεγονότων.
Αν όμως ακόμη και αυτή η προσεκτική δημοσιογραφική πρακτική συνοδεύεται από την απειλή εξωδίκων και αγωγών, τότε δημιουργείται ένα περιβάλλον όπου το κόστος της ενημέρωσης αυξάνεται δυσανάλογα.
Τα σωματεία πρέπει επίσης να είναι αυστηρά με τις λέξεις τους
Η αντίθετη πλευρά του ζητήματος δεν πρέπει να παραγνωρίζεται.
Τα εκπαιδευτικά σωματεία έχουν δικαίωμα να ασκούν ισχυρή κριτική, αλλά έχουν ταυτόχρονα ευθύνη να τεκμηριώνουν τις ανακοινώσεις τους, να διαχωρίζουν τα πραγματικά περιστατικά από τις πολιτικές τους αξιολογήσεις και να αποφεύγουν προσωπικούς χαρακτηρισμούς που δεν είναι αναγκαίοι για την ουσία της καταγγελίας.
Η καλύτερη προστασία απέναντι στην προσπάθεια φίμωσης είναι η ακριβής, τεκμηριωμένη και θεσμική γλώσσα.
Το ίδιο ισχύει και για τα μέσα ενημέρωσης: πηγή, διασταύρωση, σαφής απόδοση ισχυρισμών και χώρος για την απάντηση του προσώπου που καταγγέλλεται.
Αυτές οι εγγυήσεις όμως δεν πρέπει να μετατρέπονται σε απαίτηση σιωπής.
Το σχολείο δεν μπορεί να απαιτεί κριτική σκέψη από τους μαθητές και σιωπή από τους εκπαιδευτικούς
Το βαθύτερο παράδοξο βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Το εκπαιδευτικό σύστημα ζητά από το σχολείο να καλλιεργεί ελεύθερη σκέψη, διάλογο, επιχειρηματολογία και δημοκρατικό πολιτισμό. Δεν μπορεί ταυτόχρονα η διαφωνία στο εσωτερικό του να αντιμετωπίζεται πρωτίστως με εξώδικα και μηνύσεις.
Ούτε ένα σωματείο έχει δικαίωμα να συκοφαντεί ούτε ένα διοικητικό στέλεχος πρέπει να μένει απροστάτευτο απέναντι σε ψευδείς καταγγελίες.
Αλλά υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην προστασία της προσωπικότητας και στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο κάθε σκληρή ανακοίνωση συνοδεύεται από την απειλή ενός δικαστηρίου.
Η δημοκρατική λειτουργία απαιτεί να αντέχει και την ενοχλητική κριτική.
Και το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι τελικά μόνο ποιος θα δικαιωθεί σε μια συγκεκριμένη δίκη.
Είναι αν τα εκπαιδευτικά σωματεία θα συνεχίσουν να καταγγέλλουν χωρίς να φοβούνται ότι κάθε ανακοίνωση μπορεί να οδηγήσει τα μέλη των Δ.Σ. στο εδώλιο και αν οι δημοσιογράφοι θα συνεχίσουν να δημοσιεύουν αυτές τις καταγγελίες χωρίς να υπολογίζουν πρώτα το κόστος μιας πιθανής αγωγής.
Γιατί όταν η πρώτη σκέψη πριν από μια ανακοίνωση ή ένα δημοσίευμα δεν είναι «είναι αληθές και τεκμηριωμένο;» αλλά «θα μας κάνει μήνυση;», τότε ένα μέρος της δημόσιας συζήτησης έχει ήδη χαθεί.
