Η κλιματική αλλαγή δεν επηρεάζει μόνο τις θερμοκρασίες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά φαίνεται να μεταβάλλει και το τοπίο των λοιμωδών νοσημάτων. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η μετακίνηση πληθυσμών ζώων και πτηνών και η επέκταση των κουνουπιών δημιουργούν νέες συνθήκες για την εμφάνιση και μετάδοση ασθενειών.
Για την Ελλάδα, ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι ο ιός του Δυτικού Νείλου, ο οποίος εμφανίζεται πλέον επαναλαμβανόμενα τους θερινούς μήνες. Την ίδια στιγμή, ο δάγκειος πυρετός και το chikungunya, που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν κυρίως τροπικά νοσήματα, έχουν αρχίσει να καταγράφονται με εγχώρια μετάδοση σε ευρωπαϊκές χώρες.
Ο αν. καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ, Γκίκας Μαγιορκίνης, μιλώντας στο Πρακτορείο FM, εξηγεί πώς η κλιματική κρίση επηρεάζει τον χάρτη των επιδημιών και αναφέρεται στους κινδύνους που μπορεί να αντιμετωπίσει τα επόμενα χρόνια η χώρα.
Ο Δυτικός Νείλος έχει γίνει πλέον «μόνιμος» στην Ελλάδα
Σύμφωνα με τον κ. Μαγιορκίνη, ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει ουσιαστικά καταστεί ενδημικός στη χώρα, καθώς εμφανίζεται κάθε χρόνο κατά τη θερινή περίοδο.
Η κυκλοφορία του εντοπίζεται συνήθως από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε ορισμένες νησιωτικές περιοχές ο ιός μπορεί να διαχειμάζει.
Σημαντικό ρόλο στη μετάδοση διαδραματίζουν τα κουνούπια, αλλά και οι πληθυσμοί πτηνών που λειτουργούν ως ξενιστές του ιού. Ο καθηγητής αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στα κορακοειδή, όπως κοράκια, κίσσες και καρακάξες, τα οποία μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της κυκλοφορίας του ιού.
Μάλιστα, συνδέει ως πιθανό παράγοντα τις αλλαγές στις μεταναστευτικές διαδρομές των πτηνών με ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως ο κυκλώνας Daniel το 2023, χωρίς αυτό να αποτελεί από μόνο του αποδεδειγμένη αιτιώδη σχέση.
Η έγκαιρη επιδημιολογική και εντομολογική επιτήρηση θεωρείται κρίσιμη. Όπως εξηγεί ο κ. Μαγιορκίνης, η παρακολούθηση των πληθυσμών κουνουπιών μπορεί να λειτουργήσει ως «προειδοποίηση» για αυξημένη πιθανότητα μετάδοσης του ιού ακόμη και 15 έως 20 ημέρες νωρίτερα.
Ο δάγκειος πυρετός μπορεί να επιστρέψει
Ο δάγκειος πυρετός δεν θεωρείται σήμερα ενδημικός στην Ελλάδα. Ωστόσο, ο κατάλληλος φορέας του νοσήματος, δηλαδή τα κουνούπια που μπορούν να το μεταδώσουν, υπάρχει πλέον στη χώρα.
Παράλληλα, σε ευρωπαϊκές χώρες έχουν καταγραφεί περιστατικά εγχώριας μετάδοσης του δάγκειου πυρετού και του chikungunya, γεγονός που, σύμφωνα με τον καθηγητή, δείχνει ότι τα όρια των περιοχών όπου μπορούν να κυκλοφορήσουν αυτά τα νοσήματα μεταβάλλονται.
Η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την παρουσία των κατάλληλων κουνουπιών, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε ασθένειες που μέχρι πρόσφατα συνδέονταν κυρίως με τροπικές περιοχές να εμφανίζονται και σε τμήματα της Ευρώπης.
Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί στο μέλλον η εμφάνιση εγχώριας μετάδοσης του δάγκειου πυρετού.
Τι μπορεί να φέρει η επόμενη πανδημία
Πέρα από τα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια, ο κ. Μαγιορκίνης αναφέρεται και στο ενδεχόμενο μιας νέας πανδημίας.
Όπως εκτιμά, στην κατηγορία των παθογόνων υψηλού κινδύνου βρίσκεται η γρίπη, με πιθανό σενάριο ένα στέλεχος που θα προκύψει από ιούς γρίπης των πτηνών ή από ανασυνδυασμό στελεχών που κυκλοφορούν σε πτηνά και χοίρους.
Σε ό,τι αφορά έναν νέο κορονοϊό, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής πανδημίας, εκτιμώντας ωστόσο ότι ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να απέχει χρονικά περισσότερο.
Η σχέση της κλιματικής κρίσης με τις πανδημίες είναι σύνθετη. Η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορεί να οδηγήσει σε συχνότερες επαφές ανθρώπων με ζώα, αυξάνοντας θεωρητικά τις ευκαιρίες μετάδοσης παθογόνων από ζώα στον άνθρωπο.
Ο κ. Μαγιορκίνης αναφέρεται χαρακτηριστικά στις νυχτερίδες, οι οποίες αποτελούν φυσικούς ξενιστές πολλών παθογόνων, μεταξύ των οποίων και κορονοϊών.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι έχει αποδειχθεί πως η κλιματική κρίση προκάλεσε την πανδημία COVID-19. Το βασικό ζήτημα είναι ότι η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες συνυπάρχουν άνθρωποι, ζώα, έντομα και παθογόνα.
Και όσο αυτές οι συνθήκες αλλάζουν, αλλάζει μαζί τους και ο χάρτης των λοιμωδών νοσημάτων — με την Ελλάδα να βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με ορισμένες από αυτές τις νέες πραγματικότητες.
