Κάθε εποχή έχει και τη δική της «σωστή δίαιτα».
Κάποτε το λίπος θεωρούνταν σχεδόν ο απόλυτος εχθρός. Ύστερα ήρθε η εποχή των υδατανθράκων. Στη συνέχεια κυριάρχησαν οι πρωτεϊνικές δίαιτες, οι κετογονικές προσεγγίσεις, η διαλειμματική νηστεία, οι φυτικές δίαιτες, τα «functional foods», τα προϊόντα υψηλής πρωτεΐνης και μια ατελείωτη σειρά από νέες διατροφικές τάσεις.
Το ερώτημα είναι εύλογο: Ποιος αποφασίζει τελικά τι θα θεωρηθεί υγιεινό, μοντέρνο και επιθυμητό;
Η απάντηση είναι πιο σύνθετη από όσο φαίνεται.
Οι διατροφικές τάσεις δεν διαμορφώνονται μόνο μέσα στα πανεπιστήμια και στα νοσοκομεία. Δημιουργούνται σε ένα ολόκληρο οικοσύστημα όπου συναντώνται η επιστήμη, η βιομηχανία τροφίμων, η φαρμακοβιομηχανία, τα μέσα ενημέρωσης, οι influencers, οι εταιρείες wellness και, φυσικά, οι ίδιες οι ανάγκες της αγοράς.
1. Η επιστημονική κοινότητα θέτει το πρώτο πλαίσιο
Στον πυρήνα των διατροφικών οδηγιών βρίσκονται οι επιστημονικές έρευνες.
Μελέτες για τη σχέση της διατροφής με την παχυσαρκία, τον διαβήτη, τα καρδιαγγειακά νοσήματα ή τη μακροζωία μπορούν πράγματι να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε συγκεκριμένες τροφές.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η επιστήμη παρουσιάζεται σαν να είναι ένα ενιαίο και αμετάβλητο σώμα αλήθειας.
Δεν είναι.
Οι διατροφικές έρευνες είναι συχνά δύσκολες, επειδή βασίζονται σε μακροχρόνιες παρατηρήσεις, αυτοαναφορές των συμμετεχόντων και πολλούς συγχυτικούς παράγοντες.
Έτσι, ένα εύρημα μπορεί να είναι ισχυρό, ένα άλλο αδύναμο και ένα τρίτο να ανατραπεί λίγα χρόνια αργότερα.
Και κάπου εκεί αρχίζει η μάχη της ερμηνείας.
2. Η βιομηχανία τροφίμων έχει ισχυρό κίνητρο να δημιουργεί «ανάγκες»
Οι επιχειρήσεις δεν θέλουν απλώς να πουλήσουν τρόφιμα.
Θέλουν να διαμορφώσουν την αντίληψη για το ποια τρόφιμα είναι απαραίτητα.
Αν πειστεί μια κοινωνία ότι «χρειάζεται περισσότερη πρωτεΐνη», δημιουργείται μια τεράστια αγορά για μπάρες, γιαούρτια, ροφήματα, σκόνες, δημητριακά και snacks υψηλής πρωτεΐνης.
Αν επικρατήσει η ιδέα ότι «η ζάχαρη είναι το βασικό πρόβλημα», τότε εμφανίζεται μια ολόκληρη βιομηχανία προϊόντων «zero».
Αν η τάση μετακινηθεί προς το «plant based», δημιουργούνται νέες σειρές προϊόντων φυτικής προέλευσης.
Η αγορά προσαρμόζεται στις τάσεις.
Αλλά εξίσου συχνά βοηθά και να τις δημιουργήσει.
3. Οι εταιρείες χρηματοδοτούν έρευνα
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία.
Η χρηματοδότηση επιστημονικών ερευνών από επιχειρήσεις δεν σημαίνει αυτομάτως ότι τα αποτελέσματα είναι ψευδή.
Όμως μπορεί να επηρεάσει:
- το ποιο θέμα θα ερευνηθεί,
- ποιο προϊόν θα συγκριθεί με ποιο,
- ποιοι δείκτες θα μετρηθούν,
- ποια αποτελέσματα θα προβληθούν περισσότερο.
Με άλλα λόγια, η επιρροή δεν χρειάζεται να βρίσκεται στην απάντηση.
Μπορεί να βρίσκεται ήδη στην ερώτηση.
Και όταν μια εταιρεία χρηματοδοτεί δεκάδες μελέτες γύρω από ένα συγκεκριμένο συστατικό, δημιουργείται σταδιακά ένα επιστημονικό σώμα γνώσης που μπορεί να χρησιμοποιηθεί και εμπορικά.
4. Οι οργανισμοί δημόσιας υγείας μετατρέπουν την επιστήμη σε οδηγίες
Εθνικές κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί και επιστημονικές επιτροπές μεταφράζουν τα διαθέσιμα δεδομένα σε επίσημες συστάσεις.
Αυτές οι οδηγίες έχουν τεράστια επιρροή.
Καθορίζουν:
τη σχολική διατροφή,
τα νοσοκομειακά γεύματα,
τις δημόσιες καμπάνιες,
τη διατροφική εκπαίδευση,
ακόμη και τον τρόπο που παρουσιάζονται τα τρόφιμα στις ετικέτες.
Όμως οι επιτροπές αυτές δεν λειτουργούν σε κενό.
Δέχονται επιστημονικές εισηγήσεις, κοινωνικές πιέσεις, lobbying και οικονομικές παρεμβάσεις.
5. Τα μέσα ενημέρωσης μετατρέπουν την επιστήμη σε μόδα
Ένα επιστημονικό εύρημα από μόνο του σπάνια γίνεται μαζική τάση.
Χρειάζεται έναν ενδιάμεσο μηχανισμό.
Και αυτός είναι τα media.
Μια μελέτη με τίτλο:
«Συσχέτιση της κατανάλωσης Χ με μειωμένο κίνδυνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις»
μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε:
«Η τροφή που προστατεύει την καρδιά»
ή:
«Τρώτε αυτό κάθε μέρα και θα ζήσετε περισσότερο».
Το επιστημονικό «ίσως» εξαφανίζεται.
Η πιθανότητα μετατρέπεται σε βεβαιότητα.
Και κάπως έτσι γεννιέται μια νέα διατροφική μόδα.
6. Οι influencers απέκτησαν τεράστια δύναμη
Τα τελευταία χρόνια έχει προστεθεί ένας νέος παίκτης.
Ο influencer.
Και σε πολλές ηλικιακές ομάδες είναι πλέον ισχυρότερος από τον διαιτολόγο.
TikTok, Instagram και YouTube έχουν δημιουργήσει ένα νέο είδος «διατροφικής αυθεντίας».
Ένας άνθρωπος με εκατομμύρια followers μπορεί μέσα σε λίγες ημέρες να κάνει μόδα:
ένα συμπλήρωμα,
ένα συγκεκριμένο πρωινό,
ένα «detox»,
μια δίαιτα,
μια σκόνη πρωτεΐνης,
ένα ρόφημα.
Το αν διαθέτει επιστημονική κατάρτιση συχνά περνά σε δεύτερη μοίρα.
Η επιρροή μετριέται σε views.
7. Οι celebrities μετατρέπουν τη δίαιτα σε ταυτότητα
Η διατροφή πλέον δεν συνδέεται μόνο με την υγεία.
Συνδέεται με lifestyle.
Η τάδε ηθοποιός ακολουθεί διαλειμματική νηστεία.
Ο τάδε αθλητής τρώει μόνο συγκεκριμένες τροφές.
Ένας διάσημος επιχειρηματίας δηλώνει ότι αποφεύγει μια ολόκληρη κατηγορία τροφίμων.
Η πληροφορία αυτή γίνεται είδηση.
Και στη συνέχεια αντιγράφεται από εκατομμύρια ανθρώπους.
Η δίαιτα μετατρέπεται έτσι από διατροφική επιλογή σε κοινωνικό σύμβολο.
8. Η βιομηχανία του αδυνατίσματος χρειάζεται διαρκώς νέες τάσεις
Υπάρχει και ένας πιο απλός οικονομικός μηχανισμός.
Μια δίαιτα που παραμένει ίδια για δεκαετίες δεν πουλά συνεχώς νέα προϊόντα.
Μια αγορά όμως που παράγει διαρκώς:
νέες δίαιτες,
νέα βιβλία,
νέα apps,
νέα συμπληρώματα,
νέα προγράμματα,
νέους «ειδικούς»
μπορεί να ανανεώνεται επ' άπειρον.
Η αβεβαιότητα του καταναλωτή γίνεται εμπορικό πλεονέκτημα.
9. Οι αλγόριθμοι είναι ο νέος αόρατος διατροφολόγος
Υπάρχει όμως ένας παράγοντας που συχνά υποτιμάται.
Οι αλγόριθμοι.
Αν ένας χρήστης παρακολουθήσει δύο βίντεο για κετογονική δίαιτα, οι πλατφόρμες μπορεί να του προτείνουν δεκάδες ακόμη.
Σύντομα δημιουργείται η αίσθηση ότι:
«όλοι μιλούν γι' αυτό».
Δεν μιλούν όλοι.
Ο αλγόριθμος απλώς δημιουργεί έναν μικρό προσωπικό κόσμο όπου μια συγκεκριμένη διατροφική θεωρία εμφανίζεται παντού.
Και αυτό μπορεί να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση επιστημονικής συναίνεσης.
Τελικά ποιος αποφασίζει;
Η απάντηση είναι ότι κανείς δεν αποφασίζει μόνος του.
Οι κυρίαρχες διατροφικές τάσεις προκύπτουν από μια αλυσίδα:
επιστημονική έρευνα → χρηματοδότηση → δημόσιες οδηγίες → media → marketing → influencers → αλγόριθμοι → καταναλωτική συμπεριφορά.
Κάθε κρίκος επηρεάζει τον επόμενο.
Και όσο μεγαλύτερο είναι το οικονομικό ενδιαφέρον, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η προσπάθεια επηρεασμού.
Το σημαντικότερο ερώτημα που πρέπει να κάνουμε
Όταν λοιπόν εμφανίζεται η επόμενη «επαναστατική δίαιτα», ίσως δεν πρέπει να αναρωτηθούμε μόνο: «Κάνει καλό;»
Χρειάζεται να ρωτήσουμε και: Ποιος την προωθεί; Ποιος χρηματοδοτεί την έρευνα; Ποιος πουλά τα προϊόντα που τη συνοδεύουν; Ποιος έχει συμφέρον να γίνει η συγκεκριμένη δίαιτα μόδα;
Γιατί στη σύγχρονη οικονομία της διατροφής, το πιάτο μας δεν είναι απλώς χώρος κατανάλωσης.
Είναι και πεδίο οικονομικού ανταγωνισμού.
Και ίσως η πιο χρήσιμη διατροφική συμβουλή σήμερα να μην αφορά το τι πρέπει να τρώμε.
Αλλά το ποιον πρέπει να ακούμε πριν αποφασίσουμε τι θα φάμε.
