Η λέξη είναι σύνθετη και προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις ψάμμος (δηλαδή άμμος) και -φιλος (αυτός που αγαπά ή έχει έφεση προς κάτι). Συνεπώς, ψαμμόφιλος σημαίνει κυριολεκτικά "φίλος της άμμο" ή "αυτός που προτιμά την άμμο".
Στην πράξη, χρησιμοποιείται για να περιγράψει φυτά και ζώα που ευδοκιμούν ή ζουν σε περιβάλλοντα με υψηλή περιεκτικότητα σε άμμο. Πρόκειται για οργανισμούς που έχουν προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν σε τέτοιες περιοχές, για παράδειγμα, εδάφη με χαμηλή υγρασία, καλή αποστράγγιση και συχνά έντονη ηλιοφάνεια.
Τέτοιοι ψαμμόφιλοι οργανισμοί εντοπίζονται κυρίως σε:
παράκτιες περιοχές, όπως αμμώδεις παραλίες και αμμόλοφους
ερήμους, όπου το τοπίο κυριαρχείται από ψιλή άμμο
ξηρές περιοχές, με φτωχό σε οργανική ύλη χώμα
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα ανθεκτικά φυτά των παράκτιων αμμοθινών, αλλά και ορισμένα ζώα, όπως έντομα ή ερπετά, που φωλιάζουν και κινούνται με ευκολία στην άμμο.
Αξιοσημείωτο είναι ότι η λέξη ψαμμόφιλος δεν χρησιμοποιείται μόνο στα ελληνικά. Το αντίστοιχο γαλλικό psammophile προέρχεται ακριβώς από τις ίδιες ελληνικές ρίζες (ψάμμος + φιλῶ), δείχνοντας έτσι πώς η ελληνική γλώσσα συνεχίζει να τροφοδοτεί τη διεθνή επιστημονική ορολογία.
