Τις τελευταίες εβδομάδες, η εκπαιδευτική επικαιρότητα σημαδεύεται από υποθέσεις που απασχόλησαν έντονα τον δημόσιο διάλογο, όπως λ.χ. στη Βούλα και στο Ρέθυμνο. Διαφορετικές αφετηρίες και διαφορετικά πραγματικά περιστατικά, αλλά ένα γνώριμο θεσμικό μοτίβο: καταγγελίες, μηνύσεις, δημόσια στοχοποίηση, πειθαρχικές διαδικασίες, ΕΔΕ, αργίες, ακόμη και κράτηση. Και στο τέλος, η απαλλαγή ή η αθώωση των εκπαιδευτικών.
Το αντικείμενο του παρόντος άρθρου δεν είναι η ουσία των συγκεκριμένων υποθέσεων. Ούτε η ενοχή ή η αθωότητα οποιουδήποτε εμπλεκομένου. Αυτά αποτελούν αρμοδιότητα των δικαστικών και διοικητικών αρχών. Υπάρχει όμως ένα διαφορετικό ζήτημα που αξίζει να μας απασχολήσει: τι συμβαίνει όταν ένας εκπαιδευτικός βιώνει την αίσθηση ότι ο θεσμός ενεργοποιείται ταχύτερα για να τον ελέγξει παρά για να τον προστατεύσει; Όταν η διοίκηση, η οποία οφείλει να εγγυάται δίκαιες διαδικασίες, υπηρεσιακή υποστήριξη και θεσμική ασφάλεια, μοιάζει στα μάτια του να απομακρύνεται ακριβώς τη στιγμή που τη χρειάζεται περισσότερο;
Σε αυτό το σημείο η συζήτηση παύει να αφορά μια μεμονωμένη καταγγελία ή μία ακόμη ΕΔΕ. Αφορά ένα φαινόμενο που η σύγχρονη βιβλιογραφία περιγράφει ως «θεσμική προδοσία» (institutional betrayal) (Smith & Freyd, 2014). Αφορά την εμπειρία του εργαζομένου που αισθάνεται ότι ο οργανισμός στον οποίο έχει επενδύσει εμπιστοσύνη αδυνατεί ή αρνείται να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις προστασίας και δίκαιης μεταχείρισης που ο ίδιος εύλογα αναμένει.
Η έννοια αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα, καθώς όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί περιγράφουν την εργασία τους ως μια δραστηριότητα που ασκείται υπό τη διαρκή πιθανότητα μιας καταγγελίας, μιας διοικητικής διερεύνησης ή μιας δικαστικής εμπλοκής. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το κομβικής σημασίας ερώτημα δεν είναι μόνο αν μια απόφαση είναι παιδαγωγικά σωστή. Είναι αν μπορεί να ληφθεί χωρίς δυσανάλογο προσωπικό κόστος για εκείνον που την αναλαμβάνει.
Για πολλά χρόνια η συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία των εκπαιδευτικών οργανώθηκε σχεδόν αποκλειστικά γύρω από την έννοια του burnout. Η επαγγελματική εξουθένωση εξηγεί τη συναισθηματική κόπωση, τη σωματική εξάντληση και τη σταδιακή αποδυνάμωση του ενδιαφέροντος για την εργασία. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η διεθνής βιβλιογραφία στρέφεται και σε μια διαφορετική διάσταση της επαγγελματικής φθοράς, η οποία δεν εξαντλείται στην κούραση αλλά αφορά τη σχέση του επαγγελματία με τις ίδιες τις αξίες του επαγγέλματός του.
Όπως επισημαίνουν οι Courtney et al. (2026), αρκετές πλευρές της επαγγελματικής εμπειρίας των εκπαιδευτικών γίνονται κατανοητές πληρέστερα μέσα από το πρίσμα του moral injury, του ηθικού τραυματισμού. Η έννοια δεν αφορά πρωτίστως την πίεση ή τον φόρτο εργασίας. Αφορά στην ψυχική και ηθική επιβάρυνση που μπορεί να προκληθεί όταν ένας επαγγελματίας αδυνατεί επανειλημμένα να ενεργήσει σύμφωνα με τις θεμελιώδεις αξίες του ρόλου του.
Στην εκπαίδευση, η διάσταση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο εκπαιδευτικός δεν καλείται απλώς να διεκπεραιώσει ένα σύνολο καθηκόντων. Αναλαμβάνει ευθύνη για τη μάθηση, τη δικαιοσύνη, την ασφάλεια, την κοινωνικοποίηση και την ανάπτυξη των μαθητών του. Το επάγγελμα διαθέτει έναν ισχυρό ηθικό πυρήνα. Γι' αυτό και η αδυναμία ανταπόκρισης στις απαιτήσεις του δεν βιώνεται μόνο ως επαγγελματική δυσκολία αλλά, πολλές φορές, ως ηθική σύγκρουση.
Ο εκπαιδευτικός γνωρίζει ποια παρέμβαση χρειάζεται ένας μαθητής, αλλά δεν διαθέτει τα μέσα να την υποστηρίξει. Γνωρίζει ότι απαιτείται εξατομικευμένη προσέγγιση, αλλά εργάζεται σε συνθήκες που την καθιστούν πρακτικά ανέφικτη. Αναγνωρίζει την ανάγκη μιας παιδαγωγικής παρέμβασης, αλλά ταυτόχρονα συνυπολογίζει τον κίνδυνο αμφισβήτησης, καταγγελίας ή προσωπικής έκθεσης. Στις περιπτώσεις αυτές, το πρόβλημα δεν είναι απλώς η εργασιακή πίεση. Είναι η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που ο εκπαιδευτικός θεωρεί ότι οφείλει να πράξει και σε αυτό που οι πραγματικές συνθήκες τού επιτρέπουν να πράξει.
Ακριβώς αυτή η απόσταση βρίσκεται στον πυρήνα όσων οι Cohen Lissman et al. (2024) ονομάζουν «ηθικές παγίδες» της εκπαιδευτικής εργασίας. Πρόκειται για καταστάσεις στις οποίες οποιαδήποτε επιλογή συνεπάγεται κάποιο κόστος. Ο εκπαιδευτικός δεν βρίσκεται αντιμέτωπος με το δίλημμα μεταξύ σωστού και λάθους, αλλά μεταξύ διαφορετικών μορφών απώλειας. Οφείλει να σταθμίσει το παιδαγωγικό όφελος μιας παρέμβασης απέναντι στο ενδεχόμενο προσωπικής έκθεσης, την υποστήριξη ενός μαθητή απέναντι στους θεσμικούς περιορισμούς ή την επαγγελματική του συνείδηση απέναντι σε αντικρουόμενες απαιτήσεις.
Η συστηματική επανάληψη τέτοιων διλημμάτων μπορεί να επιφέρει μια φθορά βαθύτερη από την επαγγελματική εξουθένωση. Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό ενός τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος δεν είναι ότι εξαντλεί τους ανθρώπους που εργάζονται σε αυτό. Είναι ότι μπορεί να τους αναγκάσει, σταδιακά και σχεδόν ανεπαίσθητα, να απομακρυνθούν από τις ίδιες τις αξίες που έδωσαν νόημα στην επαγγελματική τους επιλογή. Ο εκπαιδευτικός αρχίζει να λειτουργεί περισσότερο αμυντικά, να περιορίζει πρωτοβουλίες, να αποφεύγει παρεμβάσεις υψηλού ρίσκου και να προκρίνει το διοικητικά ασφαλές έναντι του παιδαγωγικά αναγκαίου. Όχι επειδή έπαψε να ενδιαφέρεται για τους μαθητές του, αλλά επειδή προσπαθεί να προστατεύσει τον εαυτό του. Σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται η μετάβαση από την εξουθένωση στην ηθική φθορά.
Όταν ο ηθικός τραυματισμός συναντά τη θεσμική προδοσία, το αποτέλεσμα είναι εκρηκτικό. Η ψυχική επιβάρυνση των εκπαιδευτικών δεν είναι ζήτημα ατομικής ανθεκτικότητας - είναι ζήτημα οργανωσιακής δικαιοσύνης (Jo, 2026). Όταν ο εκπαιδευτικός αντιλαμβάνεται ότι αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως εν δυνάμει υπόλογος και όχι ως λειτουργός που δικαιούται υποστήριξη και δίκαιη μεταχείριση, η εμπιστοσύνη του προς τον θεσμό αρχίζει να διαβρώνεται.
Στην Ελλάδα συζητούμε διαρκώς για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών, για τη λογοδοσία τους και για τις υποχρεώσεις τους. Συζητούμε πολύ λιγότερο για τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλούνται να ασκήσουν το έργο τους. Η ψυχική υγεία στο σχολείο δεν μπορεί να εξαντλείται σε σεμινάρια διαχείρισης άγχους ή σε γενικές εκκλήσεις για περισσότερη ανθεκτικότητα. Απαιτεί θεσμική θωράκιση, κουλτούρα εμπιστοσύνης, σεβασμό στα δικαιώματα των εκπαιδευτικών και στις εγγυήσεις δίκαιης διαδικασίας, καθώς και διοικητικούς μηχανισμούς που να προστατεύουν χωρίς να παραιτούνται από τη λογοδοσία. Γιατί η μεγαλύτερη απειλή για έναν εκπαιδευτικό δεν είναι πάντοτε η εξουθένωση. Μπορεί να είναι η στιγμή που παύει να αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα στον τρόπο με τον οποίο αναγκάζεται να ασκήσει το επάγγελμά του.
* Η Μαίρη Πλέσσα, είναι Φιλόλογος-Ιστορικός, Μ.Α., Μ.Ed., Δ/ντρια του 3ου ΓΕΛ Κορυδαλλού-«Μελίνα Μερκούρη», Αντιπρόεδρος της Β’ ΕΛΜΕ Πειραιά, και Ειδική Γραμματέας της Πανελλήνιας Ένωσης Διευθυντών Σχολικών Μονάδων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης