Καιρός 2026: Πρώτη πρόγνωση για «λευκά» Χριστούγεννα – Πού και πότε θα χιονίσει

Εκπαίδευση

Ποιος ορίζει την πρόοδο; Το Βατικανό, η τεχνητή νοημοσύνη και το μέλλον της εκπαίδευσης

4353
Google Logo Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google
Η τεχνητή νοημοσύνη και το διαχρονικό ερώτημα του ανθρώπου

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί πλέον απλώς μια νέα τεχνολογική δυνατότητα, αλλά μια δύναμη που μεταβάλλει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, μαθαίνουμε, επικοινωνούμε και λαμβάνουμε αποφάσεις. Καθώς οι μηχανές αναλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες εργασίες που μέχρι πρότινος απαιτούσαν ανθρώπινη κρίση, ανακύπτει ένα ερώτημα που υπερβαίνει τα όρια της τεχνολογίας: τι είναι εκείνο που εξακολουθεί να προσδίδει στην ανθρώπινη παρουσία την ιδιαίτερη αξία της; Και, κυρίως, ποιος ορίζει την πρόοδο σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνολογική ικανότητα εξελίσσεται ταχύτερα από την κοινωνική μας αντίληψη για τις συνέπειές της;

Μια ενδιαφέρουσα απάντηση επιχειρεί να δώσει ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ με την εγκύκλιο Magnifica Humanitas, η οποία δημοσιεύθηκε στις 15 Μαΐου 2026. Παρότι το κείμενο εδράζεται στη θρησκευτική και κοινωνική διδασκαλία της Καθολικής Εκκλησίας, οι προβληματισμοί του προσφέρονται και για ευρύτερο φιλοσοφικό, κοινωνικό και εκπαιδευτικό στοχασμό. Τέσσερις θέσεις συνοψίζουν τη συλλογιστική του.

Πρώτον, η υπολογιστική ισχύς της τεχνητής νοημοσύνης δεν ισοδυναμεί με ανθρώπινη σκέψη. Παρότι μπορεί να επεξεργάζεται τεράστιο όγκο πληροφοριών, να αναγνωρίζει μοτίβα και να παράγει σύνθετες απαντήσεις, δεν διαθέτει συνείδηση ή προσωπικά βιώματα. Έτσι, δεν μπορεί να αντιλαμβάνεται πλήρως το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιούνται οι απαντήσεις της ούτε να αξιολογεί αυτόνομα τις ηθικές τους συνέπειες. Η διάκριση αυτή καθιστά αναγκαία την ανθρώπινη κρίση και ευθύνη κατά τη χρήση της.

Δεύτερον, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από την παραγωγικότητα. Η αξία του ανθρώπου δεν απορρέει από την οικονομική του συνεισφορά ή την ικανότητά του να παράγει μετρήσιμα αποτελέσματα· είναι εγγενής στην ανθρώπινη ύπαρξη.

Τρίτον, η τεχνολογική δυνατότητα δεν συνιστά αυτομάτως κοινωνική πρόοδο. Η καινοτομία πρέπει να αξιολογείται όχι μόνο με βάση την τεχνική της αποτελεσματικότητα, αλλά και με βάση το κατά πόσο ωφελεί τον άνθρωπο. Η εγκύκλιος αντλεί εδώ από την έννοια του «τεχνοκρατικού παραδείγματος», όπως αναπτύσσεται στην προηγούμενη εγκύκλιο Laudato Si’ του Πάπα Φραγκίσκου, σύμφωνα με την οποία η αποδοτικότητα, ο έλεγχος και η μεγιστοποίηση του κέρδους τείνουν να κυριαρχούν στη λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, το ότι ένας σκοπός μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικότερα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπηρετεί και το κοινό καλό.

Τέταρτον, η ευθύνη παραμένει ανθρώπινη. Η λογοδοσία βαρύνει τους ανθρώπους και τους θεσμούς που οφείλουν να αιτιολογούν, να εποπτεύουν και, όπου απαιτείται, να διορθώνουν αποφάσεις που λαμβάνονται με τη συνδρομή της τεχνολογίας.

 

Η εκπαίδευση απέναντι στη νέα τεχνολογική πραγματικότητα

Οι θέσεις του Πάπα μπορούν να μεταφερθούν σε τέσσερις πρακτικές διαστάσεις της σύγχρονης εκπαίδευσης:

Πρώτον, η διάκριση μεταξύ υπολογιστικής ισχύος και ανθρώπινης νοημοσύνης αναδεικνύει την ανάγκη να μην ταυτίζεται η μάθηση με την παραγωγή σωστών απαντήσεων. Για παράδειγμα, όταν ένας μαθητής χρησιμοποιεί ένα εργαλείο ΤΝ για να λύσει μια μαθηματική άσκηση, ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να εξετάζει αν κατανοεί τη μεθοδολογία και μπορεί να αιτιολογήσει τη λύση, όχι απλώς αν κατέληξε στο σωστό αποτέλεσμα.

Δεύτερον, η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σημαίνει ότι η τεχνολογία δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τον μαθητή ως ένα σύνολο μετρήσιμων επιδόσεων. Στην πράξη, τα συστήματα ΤΝ μπορούν να βοηθούν στην εξατομίκευση της διδασκαλίας και στην υποστήριξη μαθητών με διαφορετικές ανάγκες, χωρίς όμως να οδηγούν σε αυτόματες κατηγοριοποιήσεις ή να περιορίζουν τις εκπαιδευτικές τους δυνατότητες βάσει αλγοριθμικών αξιολογήσεων.

 

Τρίτον, η ανθρώπινη ευθύνη και η ηθική κρίση αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές χρησιμοποιούν την ΤΝ. Η εκπαίδευση μπορεί να τους διδάσκει να ελέγχουν τις πηγές, να αναγνωρίζουν ανακριβείς ή μεροληπτικές απαντήσεις και να μην παρουσιάζουν το περιεχόμενο που παράγει ένα σύστημα ως δική τους εργασία. Αντίστοιχα, ο εκπαιδευτικός παραμένει υπεύθυνος για την παιδαγωγική αξιοποίηση αυτών των εργαλείων.

Τέταρτον, η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί το κοινό καλό και όχι αποκλειστικά την αποδοτικότητα. Αυτό σημαίνει ότι τα σχολεία και τα πανεπιστήμια οφείλουν να εξετάζουν όχι μόνο τα οφέλη της ΤΝ, αλλά και την ισότιμη πρόσβαση σε αυτή, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και τη διαφάνεια των συστημάτων που χρησιμοποιούν. Η εκπαιδευτική καινοτομία έχει ουσιαστική αξία όταν διευρύνει τις ευκαιρίες μάθησης για όλους και δεν ενισχύει τις ήδη υπάρχουσες ανισότητες.

Έτσι, η καθολική εκπαιδευτική αντίληψη προσφέρει ένα ουσιαστικό κριτήριο για την αξιοποίηση της ΤΝ: όχι πόσο αποτελεσματικά μπορεί να αντικαταστήσει ανθρώπινες εργασίες, αλλά κατά πόσο συμβάλλει στην ανάπτυξη της γνώσης, της κρίσης και της υπευθυνότητας των ανθρώπων.

 

Το Βατικανό ως χρηματοπιστωτικό παράδειγμα

 

Αφού εξετάσαμε τις θέσεις του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ στην εγκύκλιο Magnifica Humanitas και τη σύνδεσή τους με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η εκπαίδευση, αξίζει να διερευνήσουμε πώς οι ίδιες αξίες μεταφράζονται και στην οικονομική δραστηριότητα του Βατικανού. Ειδικότερα, η ηθική ευθύνη, η διαφάνεια και η προτεραιότητα του κοινού καλού αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στον χρηματοπιστωτικό τομέα, όπου οι αποφάσεις κατανομής κεφαλαίων έχουν ευρύτερες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Ινστιτούτο Θρησκευτικών Έργων (Istituto per le Opere di Religione – IOR), γνωστό ως «Βατικανή Τράπεζα». Ιδρύθηκε το 1942 και διαφέρει από μια συνηθισμένη εμπορική τράπεζα, καθώς δεν απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Παρέχει τραπεζικές και χρηματοοικονομικές υπηρεσίες σε περισσότερους από 12.000 πελάτες που συνδέονται με την Καθολική Εκκλησία, όπως επισκοπές, θρησκευτικά τάγματα και εκκλησιαστικά ιδρύματα. Συγκεκριμένα, προσφέρει υπηρεσίες καταθέσεων, πληρωμών και μεταφοράς χρημάτων, διαχείρισης επενδύσεων και φύλαξης χρηματοοικονομικών τίτλων, καλύπτοντας τις οικονομικές ανάγκες των εκκλησιαστικών οργανισμών που εξυπηρετεί.

Για να κατανοήσουμε καλύτερα το μέγεθος του IOR, πρέπει να ξεχωρίσουμε τα χρήματα και τις επενδύσεις που διαχειρίζεται για τους πελάτες του από τα δικά του περιουσιακά στοιχεία. Τα πρώτα δείχνουν καλύτερα την έκταση της δραστηριότητάς του. Όπως φαίνεται στο Γράφημα 1, η αξία των περιουσιακών στοιχείων των πελατών του κυμάνθηκε μεταξύ 5,0 και 5,9 δισ. ευρώ την περίοδο 2015–2025.

232

Γράφημα 1. Περιουσιακά στοιχεία πελατών του IOR, δισ. ευρώ, τέλος έτους, 2015–2025.

Η κερδοφορία του IOR παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις. Όπως φαίνεται στο Γράφημα 2, τα καθαρά κέρδη του κυμάνθηκαν από 2,9 εκατ. ευρώ το 2013 έως 86,6 εκατ. ευρώ το 2012, με μέσο όρο 35,5 εκατ. ευρώ. Το 2025 διαμορφώθηκαν σε 51,0 εκατ. ευρώ, καταγράφοντας αύξηση περίπου 55% σε σχέση με το 2024.

24433

Γράφημα 2. Καθαρά κέρδη του IOR, εκατ. ευρώ, 2012–2025. 

Τα οικονομικά μεγέθη, ωστόσο, δεν αρκούν από μόνα τους για να τεκμηριώσουν την ηθική συνέπεια ενός χρηματοπιστωτικού ιδρύματος. Το ζήτημα είναι κατά πόσο η επιτυχία του αξιολογείται με κριτήρια ευρύτερα από τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Σε ανακοίνωση για τα αποτελέσματα του 2022, ο γενικός διευθυντής του IOR υποστήριξε ότι η δραστηριότητά του καθοδηγείται από τις αρχές της καθολικής ηθικής και όχι από την επιδίωξη της μέγιστης δυνατής κερδοφορίας. Η αναφορά αυτή αποτυπώνει τη θέση που διατυπώνει το ίδιο το ίδρυμα, χωρίς να αποτελεί από μόνη της ανεξάρτητη αξιολόγηση της πρακτικής του.

 

Οι δείκτες Morningstar IOR Catholic Principles

Στις 10 Φεβρουαρίου 2026, το IOR και η Morningstar ανακοίνωσαν τη δημιουργία δύο χρηματιστηριακών δεικτών μετοχών: ενός για τις ΗΠΑ και ενός για την Ευρωζώνη. Κάθε δείκτης περιλαμβάνει 50 εταιρείες μεσαίας και μεγάλης κεφαλαιοποίησης, οι οποίες επιλέγονται από ένα ευρύτερο σύνολο εισηγμένων επιχειρήσεων με βάση συγκεκριμένα επενδυτικά κριτήρια, ευθυγραμμισμένα με την κοινωνική διδασκαλία της Καθολικής Εκκλησίας.

Η επιλογή αποκλείει εταιρείες των οποίων οι δραστηριότητες δεν συνάδουν με τις αρχές αυτές, όπως εκείνες που σχετίζονται με την παραβίαση της ανθρώπινης ζωής, την παραγωγή όπλων, τα τυχερά παιχνίδια και δραστηριότητες που συνδέονται με εθισμούς. Λαμβάνονται επίσης υπόψη ζητήματα περιβαλλοντικής προστασίας και κοινωνικής υπευθυνότητας.

Οι δείκτες άρχισαν να λειτουργούν σε πραγματικό χρόνο στις 13 Νοεμβρίου 2025. Τα στοιχεία για τα προηγούμενα χρόνια βασίζονται σε προσομοίωση, δηλαδή υπολογίστηκε πώς θα είχαν κινηθεί οι δείκτες αν εφαρμόζονταν τότε οι σημερινοί κανόνες επιλογής των εταιρειών. Επομένως, από τους 139 μήνες που εξετάζονται, μόνο οι τελευταίοι 11 αφορούν πραγματική λειτουργία των δεικτών.

Στην αγορά των ΗΠΑ, τα αποτελέσματα της προσομοίωσης δείχνουν ότι ο δείκτης του IOR είχε καλύτερη απόδοση από τον δείκτη αναφοράς. Συγκεκριμένα, μια υποθετική επένδυση 10.000 δολαρίων στις 31 Μαρτίου 2015 θα είχε φτάσει τα 54.900 δολάρια στον δείκτη IOR, έναντι 43.600 δολαρίων στον δείκτη αναφοράς. Η μέση ετήσια απόδοση θα ήταν 15,8% για τον δείκτη IOR και 13,6% για τον δείκτη αναφοράς (Γράφημα 3).

342

Γράφημα 3. Αξία 10.000 δολαρίων ΗΠΑ (USD), 31/3/2015–31/10/2026.

Στην Ευρωζώνη, η εικόνα είναι διαφορετική. Για την κοινή περίοδο σύγκρισης, διάρκειας 58 μηνών από τον Ιανουάριο του 2022, ο δείκτης του IOR παρουσίασε μέση ετήσια απόδοση 8,3%, χαμηλότερη από το 9,8% του δείκτη αναφοράς (Γράφημα 4).

67

Γράφημα 4. Δείκτης IOR Eurozone και δείκτης αναφοράς (31/12/2021 = 100, EUR, έως 31/10/2026).

 

Το διακύβευμα για την ελληνική εκπαίδευση

Η περίπτωση των δεικτών Morningstar IOR Catholic Principles επαναφέρει, σε ένα διαφορετικό πεδίο, το βασικό ερώτημα του άρθρου: με ποια κριτήρια ορίζουμε την πρόοδο; Η προσπάθεια ενσωμάτωσης ηθικών αρχών στις επενδυτικές αποφάσεις δείχνει ότι ακόμη και σε έναν τομέα που παραδοσιακά αξιολογείται με βάση την απόδοση και τον κίνδυνο, μπορούν να τεθούν ευρύτερα κριτήρια. Αντίστοιχα, η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση δεν πρέπει να κρίνεται αποκλειστικά από την ταχύτητα ή την αποτελεσματικότητά της, αλλά και από το κατά πόσο υπηρετεί την ανθρώπινη ανάπτυξη:

 

  • Η διδασκαλία της ΤΝ: Θα περιορίζεται στην εκμάθηση τεχνικών δεξιοτήτων ή θα περιλαμβάνει και θέματα λογοδοσίας, ιδιωτικότητας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας;
  • Η θέση των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών: Πώς θα διατηρηθεί η θέση της ηθικής, της φιλοσοφίας και της χρηματοοικονομικής παιδείας;
  • Η αξιολόγηση της γνώσης: Πώς θα αξιολογούνται η ποιότητα της σκέψης, η πρωτοτυπία και η σωστή τεκμηρίωση, όταν ένα κείμενο μπορεί να δημιουργηθεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα;
  • Η θεσμική λογοδοσία: Ποιοι αποφασίζουν για τη χρήση ψηφιακών εργαλείων στην εκπαίδευση και πώς διασφαλίζονται η διαφάνεια και η προστασία των προσωπικών δεδομένων;

 

Η τεχνητή νοημοσύνη και το χρήμα, παρά τις διαφορές τους, αυξάνουν τη δύναμη των ανθρώπινων αποφάσεων. Δεν καθορίζουν, όμως, από μόνα τους τον σκοπό για τον οποίο αυτή η δύναμη θα χρησιμοποιηθεί. Η πρόκληση για την εκπαίδευση δεν είναι απλώς να προσαρμοστεί στις νέες τεχνολογικές και οικονομικές συνθήκες. Είναι να βοηθήσει τους ανθρώπους να αναπτύξουν την κρίση και την υπευθυνότητα που χρειάζονται, ώστε να αξιολογούν την πρόοδο και να αποφασίζουν προς ποια κατεύθυνση θα κινηθεί. Χωρίς να απαντήσουμε στο ερώτημα «προς ποιον σκοπό;», η αποδοτικότητα κινδυνεύει να σημαίνει απλώς ότι κάνουμε τα πράγματα πιο γρήγορα, χωρίς να γνωρίζουμε πού θέλουμε να φτάσουμε.

 

Πηγές και βιβλιογραφία

 

  • Λέων ΙΔ΄ (2026), Magnifica Humanitas, εγκύκλιος επιστολή.
  • Φραγκίσκος (2015), Laudato Si’, εγκύκλιος επιστολή.
  • Φραγκίσκος (2023), Chirograph για το καταστατικό του IOR.
  • Holy See Press Office (2025), IOR Annual Report 2024.
  • IOR, Annual Reports 2016, 2017 και 2022.
  • IOR (2020), ανακοίνωση αποτελεσμάτων 2019.
  • Vatican News (2021), δημοσίευμα για την ετήσια έκθεση του IOR για το 2020.

Όλες οι σημαντικές ειδήσεις στο alfavita.gr

«Κλαίω κάθε μέρα πριν πάω σχολείο»: Η κραυγή μιας εκπαιδευτικού από μια τάξη που δεν μπορεί πια να διαχειριστεί

Πώς επιλέγουμε ιδιωτικό σχολείο για τα παιδιά μας; Το μεγάλο αφιέρωμα του alfavita για την επόμενη χρονιά

Google Logo Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google
Viber Ακολουθήστε το Αlfavita στο Viber

εκπαίδευση