Μερικές φορές, η αντίληψή μας για την εκπαίδευση αποκαλύπτεται σε μια φαινομενικά ασήμαντη κουβέντα. Όχι στις επετειακές ομιλίες, ούτε στα προγράμματα δράσης και στις διακηρύξεις για το «μαθητοκεντρικό σχολείο». Αλλά στον τρόπο με τον οποίο μιλούμε για τα παιδιά όταν συζητούμε μεταξύ μας.
Αφορμή για τον προβληματισμό αποτελεί ένα περιστατικό που μου μεταφέρθηκε από συζήτηση για τη στελέχωση σχολικής εκδρομής στο εξωτερικό. Το ερώτημα ήταν πόσοι μαθητές θα αναλογούν σε κάθε συνοδό εκπαιδευτικό. Στο πλαίσιο αυτό, καθηγήτρια φέρεται να χρησιμοποίησε τον όρο «man to man».
Μια ποδοσφαιρική έκφραση μέσα σε μια παιδαγωγική συζήτηση. Θα μπορούσε κανείς να την προσπεράσει ως αστεϊσμό ή ως πρόχειρη μεταφορά για τη στενή επίβλεψη. Δεν δικαιούμαστε, άλλωστε, να συμπεράνουμε από δύο λέξεις ολόκληρη την επαγγελματική στάση ενός ανθρώπου.
Δικαιούμαστε όμως —και οφείλουμε— να εξετάσουμε την αντίληψη που μπορεί να μεταφέρει αυτή η εικόνα: απέναντί μας βρίσκονται μαθητές που συνοδεύουμε ή αντίπαλοι που πρέπει να εξουδετερώσουμε;
Ο μαθητής δεν είναι ο αντίπαλος
Στο σχολείο δεν υπάρχουν δύο αντίπαλες ομάδες, οι εκπαιδευτικοί από τη μια και οι μαθητές από την άλλη. Υπάρχουν διαφορετικοί ρόλοι, διαφορετικές ευθύνες και μια θεμελιώδης υποχρέωση των ενηλίκων: να προστατεύουν, να καθοδηγούν και να διαπαιδαγωγούν.
Αν το «man to man» σημαίνει απλώς ότι χρειάζονται αρκετοί συνοδοί για ουσιαστική επίβλεψη, ας το πούμε καθαρά. Αν όμως εκφράζει τη λογική «ο καθένας να μαρκάρει τους δικούς του για να μην ξεφύγουν», τότε η μεταφορά γίνεται παιδαγωγικά προβληματική.
Ο μαθητής δεν είναι κίνδυνος που περπατά. Είναι νέος άνθρωπος που χρειάζεται και ελευθερία και όρια, και εμπιστοσύνη και εποπτεία. Η UNESCO τοποθετεί στον πυρήνα του εκπαιδευτικού ρόλου τη δημιουργία ασφαλούς περιβάλλοντος, το παράδειγμα σχέσεων φροντίδας και σεβασμού και τη θετική διαχείριση των συγκρούσεων. Δεν αντιπαραθέτει την ασφάλεια στη σχέση· ζητά να συνυπάρχουν. [1]
Αυτό είναι το παιδαγωγικό ζητούμενο. Όχι να εγκαταλείψουμε την επιτήρηση, αλλά να μην περιορίσουμε σε αυτήν ολόκληρη τη σχέση μας με τα παιδιά.
«Όπως δείξεις στους μαθητές, θα σου δείξουν»
Στην ίδια συζήτηση, σύμφωνα με την περιγραφή που μου μεταφέρθηκε, διευθυντικό στέλεχος διατύπωσε τη σκέψη: «Όπως δείξεις στους μαθητές, θα σου δείξουν». Η αντίδραση αρκετών εκπαιδευτικών φέρεται να ήταν άμεση και αρνητική.
Η φράση χρειάζεται αποσαφήνιση. Αν σημαίνει ότι κάθε μαθητής θα ανταποκρίνεται πάντοτε θετικά σε έναν δίκαιο εκπαιδευτικό, είναι υπερβολική. Καμία ανθρώπινη σχέση δεν λειτουργεί με τέτοιες εγγυήσεις. Ούτε είναι δίκαιο να αποδίδεται κάθε δύσκολη συμπεριφορά μαθητή σε αποτυχία του δασκάλου.
Αν όμως σημαίνει ότι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε τους μαθητές επηρεάζει τη σχέση και την ανταπόκρισή τους, τότε εκφράζει μια ουσιαστική παιδαγωγική αρχή. Ο οδηγός της UNESCO για τη θετική πειθαρχία επισημαίνει ακριβώς τη σημασία της συμπεριφοράς του εκπαιδευτικού, της συνέπειας, της ακρόασης και της οικοδόμησης θετικής σχέσης με τους μαθητές. [2]
Γιατί, λοιπόν, μια τέτοια θέση να απορρίπτεται πριν συζητηθεί;
Οι αντιρρήσεις είναι θεμιτές. Η εμπειρία των εκπαιδευτικών πρέπει να ακούγεται. Όμως η εκ προοιμίου απόρριψη της σημασίας της σχέσης, εφόσον αυτό πράγματι συνέβη, είναι απαράδεκτη. Άλλο να πούμε «η εμπιστοσύνη δεν αρκεί» και άλλο «η εμπιστοσύνη δεν έχει σημασία».
Ασφάλεια χωρίς ψευδαισθήσεις
Η συνοδεία μαθητών στο εξωτερικό συνεπάγεται σοβαρές ευθύνες. Κανένας εκπαιδευτικός δεν οφείλει να αποδεχθεί ανεπαρκή στελέχωση ή ασαφή κατανομή καθηκόντων στο όνομα μιας ρομαντικής επίκλησης της εμπιστοσύνης.
Χρειάζονται επαρκείς συνοδοί, σαφείς κανόνες, προετοιμασία, σχέδιο αντιμετώπισης έκτακτων περιστατικών και ουσιαστική ενημέρωση μαθητών και γονέων. Η διεύθυνση οφείλει να απαντά στις συγκεκριμένες ανησυχίες, όχι να τις παρακάμπτει με ένα σύνθημα.
Αλλά και οι εκπαιδευτικοί οφείλουμε να διακρίνουμε τη διεκδίκηση ασφαλών συνθηκών από την καχυποψία απέναντι σε κάθε μαθητή.
Μπορούμε να ζητούμε περισσότερους συνοδούς χωρίς να περιγράφουμε τα παιδιά ως αντιπάλους. Μπορούμε να προβλέπουμε παραβάσεις χωρίς να προεξοφλούμε ότι όλοι θα παραβούν τους κανόνες. Μπορούμε να είμαστε προσεκτικοί χωρίς να είμαστε εχθρικοί.
Η εκδρομή δεν είναι διάλειμμα από την παιδαγωγική
Αν αντιμετωπίζουμε την εκπαιδευτική εκδρομή μόνο ως μετακίνηση σωμάτων που πρέπει να παραδοθούν πίσω χωρίς περιστατικό, έχουμε ήδη περιορίσει δραματικά το νόημά της.
Η ασφάλεια είναι αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση. Δεν είναι όμως ο μοναδικός εκπαιδευτικός σκοπός.
Η εκδρομή μπορεί να αποτελέσει πεδίο άσκησης στην υπευθυνότητα: να τηρήσω μια συμφωνία, να σεβαστώ τον χρόνο της ομάδας, να φροντίσω τον συμμαθητή μου, να καταλάβω ότι η προσωπική μου επιλογή επηρεάζει τους άλλους. Αυτά αξίζει να αποτελούν μέρος της προετοιμασίας της, όχι απλώς προσδοκίες που ανακοινώνονται στο αεροδρόμιο.
Η συμμετοχή των μαθητών στη διαμόρφωση προσδοκιών και διαδικασιών δεν σημαίνει παραίτηση από την εκπαιδευτική ευθύνη. Όπως υπογραμμίζει σχετικός οδηγός της UNESCO, η ουσιαστική μαθητική συμμετοχή δεν καταργεί την αυθεντία· μετατοπίζει το βάρος από τον έλεγχο στην κοινή ευθύνη. [3]
Παιδαγωγικό βάθος σημαίνει και αυτοκριτική
Δεν γράφονται αυτά για να προστεθεί ακόμη μια κατηγορία στην πλάτη των εκπαιδευτικών. Γράφονται επειδή ο σεβασμός προς το επάγγελμά μας περιλαμβάνει και την απαίτηση να εξετάζουμε κριτικά τις δικές μας παραδοχές.
Δεν αρκεί να γνωρίζουμε το αντικείμενό μας. Χρειάζεται να αναρωτιόμαστε πώς αντιλαμβανόμαστε τον μαθητή, πώς χρησιμοποιούμε την εξουσία του ρόλου μας και τι ακριβώς διδάσκουμε με τη στάση μας.
Αν κάθε αναφορά στην εμπιστοσύνη προκαλεί αγανάκτηση, υπάρχει θέμα προς συζήτηση. Αν κάθε αναφορά στους κινδύνους απορρίπτεται ως αυταρχισμός, επίσης υπάρχει θέμα. Το παιδαγωγικό βάθος βρίσκεται στην ικανότητα να κρατούμε μαζί δύο απαιτήσεις: προστασία χωρίς απαξίωση και εμπιστοσύνη χωρίς αφέλεια.
Η Παιδεία μας δεν ωφελείται ούτε από την εξιδανίκευση των μαθητών ούτε από τη δαιμονοποίησή τους. Χρειάζεται ενήλικες που αναλαμβάνουν την ευθύνη τους χωρίς να μετατρέπουν τη σχέση σε αναμέτρηση.
Γιατί ο μαθητής δεν είναι ο αντίπαλός μας. Και η αποστολή μας δεν είναι να τον κερδίσουμε στο μαρκάρισμα, αλλά να τον βοηθήσουμε να σταθεί υπεύθυνα στον κόσμο.
Παραπομπές:
[1] Q&A: The role of teachers in preventing and addressing school violence
[2] Positive discipline in the inclusive, learning-friendly classroom
[3] Meaningful youth engagement handbook Empowering schools to ...