Η 28η Οκτωβρίου δεν αποτελεί απλώς μια επέτειο εθνικής μνήμης. Είναι μια ευκαιρία να αναστοχαστούμε τι σημαίνει ελευθερία, πώς συγκροτείται η πολιτική συνείδηση και ποια ευθύνη αναλαμβάνει ο άνθρωπος όταν η ιστορική συγκυρία τον καλεί να επιλέξει στάση ζωής. Η ομιλία του Κωνσταντίνου Τσάτσου προς τους φοιτητές της Νομικής, στην κατεχόμενη Αθήνα, το 1941, αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή εκφωνήθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η ελευθερία είχε πάψει να είναι αυτονόητη και είχε μετατραπεί σε υπαρξιακό διακύβευμα.
Ο Τσάτσος μίλησε για την Aρχή της Ελευθερίας, όχι σε ένα ασφαλές αμφιθέατρο ειρηνικής δημοκρατίας, αλλά υπό το βάρος της Κατοχής. Η στάση του είχε προσωπικό κόστος: σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, απομακρύνθηκε από τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο μετά την ομιλία. Η σημασία του περιστατικού δεν εξαντλείται, ωστόσο, στην τόλμη ενός πανεπιστημιακού. Αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα στην ελευθερία ως διακηρυγμένη αξία και στην ελευθερία ως συνειδητή επιλογή, όταν η δεύτερη συνεπάγεται συνέπειες. Η πολιτική συνείδηση δεν αποδεικνύεται μόνο με όσα υποστηρίζουμε σε συνθήκες ασφάλειας, αλλά κυρίως με τη στάση που επιλέγουμε όταν οι περιστάσεις δοκιμάζουν τις αρχές μας.
Ο Τσάτσος ανήκε στον συντηρητικό πολιτικό χώρο. Αυτό καθιστά τη συγκεκριμένη στάση του ακόμη πιο ενδιαφέρουσα για την κατανόηση της πολιτικής συνείδησης: οι ιστορικές επιλογές δεν ερμηνεύονται επαρκώς με την απλή ταξινόμηση των προσώπων σε ιδεολογικά στρατόπεδα. Παρά την πολιτική του τοποθέτηση, δεν συνεργάστηκε με τις κατοχικές αρχές ούτε με την κυβέρνηση του στρατηγού Τσολάκογλου, η οποία σχηματίστηκε υπό γερμανική κατοχή. Η επιλογή του υπενθυμίζει ότι η ιδεολογική ταυτότητα δεν καθορίζει αυτομάτως την ηθική στάση και ότι η πολιτική συνείδηση δοκιμάζεται στην πράξη. Η συνεργασία με τον κατακτητή, ακόμη και όταν παρουσιάζεται ως ρεαλισμός ή αναγκαστικός συμβιβασμός, χρειάζεται να κρίνεται με βάση τις συνθήκες, τις επιλογές και τις συνέπειές της.
Η ιστορική εμπειρία της Κατοχής θέτει, επομένως, ένα ερώτημα που υπερβαίνει την εποχή της: αρκεί να γνωρίζουμε τι είναι ελευθερία ή οφείλουμε να έχουμε καλλιεργήσει την ικανότητα να την αναγνωρίζουμε όταν απειλείται; Η πολιτική συνείδηση δεν ταυτίζεται με την κομματική ένταξη, την απομνημόνευση ιστορικών γεγονότων ή την επανάληψη εθνικών συνθημάτων. Προϋποθέτει κρίση, διάκριση ανάμεσα στην εξουσία και στη νομιμοποίησή της, κατανόηση του Άλλου και επίγνωση των συνεπειών των πράξεών μας. Χωρίς αυτά, ακόμη και η επίκληση της ελευθερίας μπορεί να μετατραπεί σε κενό σύνθημα ή σε άλλοθι για την επιβολή της θέλησης των ισχυρότερων.
Σήμερα, η ψηφιακή επέλαση μεταβάλλει τους όρους μέσα στους οποίους ασκούμε αυτή την ελευθερία. Οι αλγόριθμοι οργανώνουν μεγάλο μέρος της πληροφορίας που συναντούμε, οι ψηφιακές πλατφόρμες επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση και η τεχνητή νοημοσύνη διευρύνει τις δυνατότητες παραγωγής και διάδοσης γνώσης. Οι τεχνολογίες αυτές προσφέρουν πραγματικές ευκαιρίες, αλλά δημιουργούν και νέες εξαρτήσεις: από την αδιαφανή επιλογή πληροφοριών, τη χειραγώγηση της προσοχής, την παραπληροφόρηση και την ανεξέλεγκτη συγκέντρωση ισχύος. Δεν πρόκειται για ταύτιση της ψηφιακής πραγματικότητας με την Κατοχή· πρόκειται για αναγνώριση ότι η ελευθερία μπορεί να περιορίζεται και χωρίς εμφανή καταναγκασμό, όταν ο άνθρωπος αδυνατεί να αντιληφθεί ποιος διαμορφώνει τις επιλογές του.
Η ψηφιακή ελευθερία, συνεπώς, δεν εξαντλείται στην πρόσβαση στο Διαδίκτυο ή στην απεριόριστη δυνατότητα έκφρασης. Προϋποθέτει την ικανότητα αξιολόγησης των πηγών, διάκρισης της τεκμηριωμένης γνώσης από τη χειραγώγηση και συνειδητής απόφασης απέναντι στις τεχνολογικές προτάσεις. Εδώ η Παιδεία αποκτά καθοριστική σημασία. Δεν αρκεί να εκπαιδεύουμε τους νέους στη χρήση ψηφιακών εργαλείων· χρειάζεται να τους καλλιεργούμε την κρίση που τους επιτρέπει να τα χρησιμοποιούν χωρίς να υποτάσσονται σε αυτά. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίζει τη μάθηση, δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει την προσωπική ευθύνη, τη φρόνηση και την πολιτική συνείδηση του ανθρώπου.
Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη επικαιρότητα της ομιλίας του Τσάτσου: η ελευθερία δεν διασφαλίζεται οριστικά από μια ιστορική νίκη, ένα Σύνταγμα ή μια τεχνολογική καινοτομία. Απαιτεί διαρκή εγρήγορση, Παιδεία και Μέτρον, ώστε η δύναμη —πολιτική, οικονομική ή ψηφιακή— να μην μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη κυριαρχία. Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο όταν απαγορεύεται η ελεύθερη έκφραση, αλλά και όταν η κρίση ατροφεί, η πληροφορία συγχέεται με τη Γνώση και ο πολίτης παραδίδει αβασάνιστα την ευθύνη της σκέψης του σε άλλους.
Η 28η Οκτωβρίου μάς καλεί, λοιπόν, όχι μόνο να τιμήσουμε όσους αντιστάθηκαν στην υποδούλωση, αλλά και να αναρωτηθούμε τι σημαίνει να είμαστε ελεύθεροι σήμερα. Η πολιτική συνείδηση, όπως αναδεικνύεται μέσα από τη στάση του Τσάτσου, δεν είναι προνόμιο μιας ιδεολογίας ούτε κληρονομείται αυτομάτως από τις προηγούμενες γενιές. Καλλιεργείται με Γνώση, κριτική σκέψη και ανάληψη ευθύνης. Και στην εποχή της ψηφιακής επέλασης, η ελευθερία παραμένει ζωντανή μόνο όταν ο άνθρωπος διατηρεί την ικανότητα να σκέφτεται, να κρίνει και να επιλέγει συνειδητά. Γιατί η Αρχή της ελευθερίας δεν βρίσκεται μόνο στην άρνηση της υποταγής, αλλά και στην Παιδεία που μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε πότε και πώς απειλείται.
*Δρ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
