Μια αναπληρώτρια μουσικός είχε τροχαίο επιστρέφοντας από το σχολείο την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, σύμφωνα με ανακοίνωση του ΠΑΣΕΜΕ, στην οποία μεταφέρεται η μαρτυρία της ότι «κλείσανε τα μάτια της πάνω στο τιμόνι», μια φράση που περιγράφει με οδυνηρή αμεσότητα το σημείο όπου η καθημερινή κόπωση μπορεί να μετατραπεί σε κίνδυνο για τη ζωή.
Το σωματείο συνδέει το περιστατικό με την οικονομική πίεση και την ανάγκη πολύωρης εργασίας, χωρίς, ωστόσο, στο δημοσιοποιημένο κείμενο να περιλαμβάνεται επίσημο πόρισμα για τα αίτια του ατυχήματος ή αναλυτική ενημέρωση για την κατάσταση της υγείας της εκπαιδευτικού.
Η αναγκαία αυτή διάκριση δεν μειώνει τη σημασία του προβλήματος που αναδεικνύεται: πίσω από τις τοποθετήσεις, τις διαθέσεις και τη συμπλήρωση του διδακτικού ωραρίου υπάρχουν άνθρωποι που χρειάζεται να διανύσουν μεγάλες αποστάσεις για να φτάσουν στην τάξη και να επιστρέψουν στο σπίτι τους.
Η σχολική ημέρα αρχίζει πολύ πριν από το κουδούνι
Για τον εκπαιδευτικό που υπηρετεί μακριά από τη μόνιμη κατοικία του, η εργάσιμη ημέρα μπορεί να ξεκινά πριν ξημερώσει, με μια διαδρομή σε επαρχιακό ή ορεινό δίκτυο, με αναμονή σε σταθμούς και λιμάνια ή με οδήγηση σε δρόμους που δυσκολεύουν περισσότερο όταν βρέχει, όταν υπάρχει ομίχλη ή όταν οι θερμοκρασίες πέφτουν.
Στον χρόνο αυτό προστίθεται, για όσους εργάζονται σε περισσότερες σχολικές μονάδες, η μετακίνηση από σχολείο σε σχολείο, η οποία απαιτεί προγραμματισμό, μεταφορά υλικού και διαρκή προσαρμογή σε διαφορετικά ωρολόγια προγράμματα.
Το υπηρεσιακό έγγραφο μπορεί να καταγράφει λίγες διδακτικές ώρες σε κάθε μονάδα, όμως η πραγματική διαδρομή ανάμεσά τους περιλαμβάνει χιλιόμετρα, κυκλοφορία, αναζήτηση στάθμευσης και την αγωνία της έγκαιρης άφιξης, ιδιαίτερα όταν το πρόγραμμα δεν αφήνει επαρκές περιθώριο για απρόβλεπτες καθυστερήσεις.
Η επιβάρυνση αυτών των διαδρομών και το κόστος τους έχουν αναδειχθεί επανειλημμένα σε εκπαιδευτικά δημοσιεύματα, ιδίως για όσους υπηρετούν σε απομακρυσμένες περιοχές.
Η κόπωση επηρεάζει την ασφάλεια της οδήγησης
Η υπνηλία στο τιμόνι δεν αντιμετωπίζεται με καλή πρόθεση ή με την πεποίθηση ότι «λίγο ακόμη έμεινε», καθώς η παρατεταμένη εγρήγορση και η συσσωρευμένη έλλειψη ύπνου μπορούν να επιβραδύνουν τις αντιδράσεις, να επηρεάσουν τις αποφάσεις και να προκαλέσουν στιγμιαία επεισόδια ύπνου.
Το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Επαγγελματικής Ασφάλειας και Υγείας, NIOSH, επισημαίνει ακριβώς αυτές τις επιπτώσεις της κόπωσης στην οδήγηση, αντιμετωπίζοντάς την ως κίνδυνο που χρειάζεται οργανωμένη πρόληψη στον χώρο της εργασίας.
Αντίστοιχα, η αμερικανική υπηρεσία οδικής ασφάλειας NHTSA προειδοποιεί ότι ο καφές και τα ενεργειακά ποτά δεν αρκούν για να αντισταθμίσουν τη σοβαρή στέρηση ύπνου, ακόμη και όταν δημιουργούν προσωρινά την αίσθηση μεγαλύτερης εγρήγορσης.
Αυτά τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν τα αίτια ενός συγκεκριμένου τροχαίου, τεκμηριώνουν όμως γιατί η εξάντληση και οι μεγάλες διαδρομές πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη κατά τον σχεδιασμό των τοποθετήσεων.
Ανάμεσα στο ακριβό ενοίκιο και στην πολύωρη διαδρομή
Για έναν εκπαιδευτικό που προσλαμβάνεται ή διορίζεται εκτός τόπου κατοικίας, η εγκατάσταση κοντά στο σχολείο δεν είναι πάντοτε οικονομικά εφικτή, ιδιαίτερα όταν χρειάζεται να συντηρείται και το οικογενειακό σπίτι σε άλλη περιοχή.
Η καθημερινή μετακίνηση μπορεί έτσι να επιλέγεται ως η λιγότερο δαπανηρή λύση, παρότι συνεπάγεται καύσιμα, διόδια, εισιτήρια, συντήρηση οχήματος και σημαντική απώλεια χρόνου, ενώ μια έκτακτη βλάβη αρκεί για να ανατρέψει έναν ήδη πιεσμένο προϋπολογισμό.
Όπου υπάρχει ανάγκη πρόσθετης απασχόλησης για την κάλυψη των εξόδων, όπως υποστηρίζει το σωματείο για την περίπτωση της αναπληρώτριας, ο διαθέσιμος χρόνος ανάπαυσης περιορίζεται ακόμη περισσότερο, δημιουργώντας έναν κύκλο στον οποίο η εργασία χρηματοδοτεί τη μετακίνηση και η μετακίνηση απορροφά χρόνο και εισόδημα από την εργασία.
Το τίμημα φτάνει και μέσα στην τάξη
Η διάθεση σε πολλά σχολεία δυσκολεύει επίσης τη σταθερή συνεργασία με τους συναδέλφους, την επικοινωνία με τις οικογένειες και τη συνέχεια των παιδαγωγικών παρεμβάσεων, καθώς ο ίδιος άνθρωπος χρειάζεται να παρακολουθεί διαφορετικά τμήματα, συνεδριάσεις και ανάγκες.
Μετά την επιστροφή, άλλωστε, απομένουν η προετοιμασία του επόμενου μαθήματος, οι διορθώσεις και οι οικογενειακές υποχρεώσεις, με αποτέλεσμα ο χρόνος ξεκούρασης, μελέτης και προσωπικής ζωής να γίνεται το διαρκώς συρρικνούμενο υπόλοιπο της ημέρας.
Η επαγγελματική συνέπεια των εκπαιδευτικών δεν αποτελεί ανεξάντλητο απόθεμα αντοχής, ούτε μπορεί να υποκαθιστά έναν σχεδιασμό που συνυπολογίζει τις πραγματικές συνθήκες υπηρεσίας.
Χρειάζονται τοποθετήσεις με γεωγραφική συνοχή, περιορισμός του κατακερματισμού του ωραρίου, επαρκής χρόνος ανάμεσα στις σχολικές μονάδες και έγκαιρη κάλυψη των αναγκών, μαζί με ουσιαστική στεγαστική στήριξη και κάλυψη των υπηρεσιακών μετακινήσεων.
Χρειάζεται, επίσης, συστηματική καταγραφή των σχετικών τροχαίων και των συνθηκών τους, ώστε οι παρεμβάσεις να στηρίζονται σε δεδομένα, καθώς και διαδικασία επανεξέτασης προγραμμάτων που δημιουργούν επικίνδυνη πίεση ή μη ρεαλιστικούς χρόνους μετάβασης.
Η πρόληψη έχει αξία όταν προηγείται του ατυχήματος, όταν μια δύσκολη διαδρομή αλλάζει εγκαίρως και όταν το αίτημα ενός εκπαιδευτικού για ασφαλέστερους όρους εργασίας ακούγεται ως ζήτημα λειτουργίας του σχολείου. Το πρώτο μάθημα φροντίδας προς τη σχολική κοινότητα είναι να εξασφαλίζεται ότι οι άνθρωποί της μπορούν να φτάνουν και να επιστρέφουν με ασφάλεια.
