Διάβασα στο Alfavita το άρθρο ενός φιλολόγου με τίτλο «Η αθέατη κρίση του ελληνικού σχολείου», το οποίο παρουσιάζει την επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών ως ένα σοβαρό πρόβλημα που συνδέεται με τη γραφειοκρατία, τις δύσκολες συνθήκες εργασίας, την κοινωνική απαξίωση και την έλλειψη θεσμικής υποστήριξης. Δεν αμφισβητώ ότι υπάρχουν εκπαιδευτικοί που δοκιμάζονται πραγματικά ούτε ότι η Πολιτεία δεν έχει ευθύνες. Αναρωτιέμαι, όμως, πώς από την προσωπική εμπειρία ενός εξουθενωμένου εκπαιδευτικού φτάνουμε σε μια γενική εικόνα κρίσης που μοιάζει να αφορά ολόκληρο το εκπαιδευτικό σώμα. Έχουμε στοιχεία που να τεκμηριώνουν ότι περίπου 150.000 εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων βρίσκονται στην ίδια κατάσταση; Ή μήπως μια πραγματική δυσκολία μετατρέπεται, χωρίς επαρκή έρευνα, σε καθολική διάγνωση;
Ας ξεκινήσουμε από κάτι απλό: οι άνθρωποι δεν είναι φωτοτυπίες. Ακόμη και όταν εργάζονται κάτω από παρόμοιες θεσμικές συνθήκες, δεν αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο. Άλλοι κουράζονται περισσότερο, άλλοι λιγότερο, άλλοι χάνουν το ενδιαφέρον τους και άλλοι διατηρούν τη δημιουργικότητά τους επί δεκαετίες. Διαφέρουν ως προς την ιδιοσυγκρασία, την αντοχή, τις προσδοκίες και τα κίνητρα.
Γι' αυτό η εξουθένωση δεν έχει ούτε την ίδια ένταση ούτε την ίδια αιτία σε όλους. Για άλλους οφείλεται κυρίως στη γραφειοκρατία, για άλλους στις πολυπληθείς τάξεις, για άλλους στις αποδοχές, που τους ωθούν σε πρόσθετη εργασία, όπως τα ιδιαίτερα μαθήματα, και αυτή με τη σειρά της μπορεί να συσσωρεύει κούραση. Ρόλο παίζουν επίσης η αυτονομία, η επαγγελματική ικανοποίηση και η σχέση με το ίδιο το αντικείμενο. Πόσο βαραίνει καθένας από αυτούς τους παράγοντες και για ποιους, δεν το γνωρίζουμε. Και ό,τι δεν γνωρίζουμε, δεν το μαντεύουμε, το ερευνούμε.
Εδώ εμφανίζεται μια συνήθεια του δημόσιου Λόγου που αξίζει να μας προβληματίσει: η εύκολη μετατροπή κάθε κοινωνικού προβλήματος σε κατηγορητήριο εναντίον της Πολιτείας. Η φράση «για όλα φταίει το κράτος» είναι σύνθημα, όχι ανάλυση. Το κράτος μπορεί να ευθύνεται για συγκεκριμένες ελλείψεις, άδικες αποφάσεις και κακές συνθήκες εργασίας. Δεν μπορεί, όμως, να αποτελεί αυτομάτως την εξήγηση για κάθε αποτυχία, κάθε δυσκολία και κάθε διαφορετική ανθρώπινη αντίδραση. Όποιος θέλει να κάνει σοβαρή κριτική οφείλει να διακρίνει τις αιτίες, να παρουσιάζει στοιχεία και να εξηγεί πώς συνδέονται τα προβλήματα με τις θεσμικές αποφάσεις.
Όταν η καταγγελία μένει σε αυτό το επίπεδο, κινδυνεύει να γίνει λαϊκισμός: επικαλείται τα συμφέροντα των πολλών χωρίς να εξετάζει τις διαφορές μέσα στην ομάδα, ενώ κάθε διαφορετική παρατήρηση φαίνεται εχθρική προς τους εργαζομένους.
Η καλοπροαίρετη κριτική δεν σημαίνει ότι αποδεχόμαστε κάθε καταγγελία επειδή προέρχεται από έναν άνθρωπο που δηλώνει ότι υποφέρει. Σημαίνει ότι ακούμε, ελέγχουμε, συγκρίνουμε και αναζητούμε τις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος. Η προσωπική μαρτυρία έχει αξία, αλλά δεν υποκαθιστά την έρευνα.
Και η κριτική γίνεται χρήσιμη όταν συνοδεύεται από προτάσεις. Αν η γραφειοκρατία εξουθενώνει τους εκπαιδευτικούς, ποιες συγκεκριμένες διαδικασίες πρέπει να καταργηθούν; Αν οι τάξεις είναι υπερβολικά πολυπληθείς, ποια αλλαγή απαιτείται και πώς μπορεί να εφαρμοστεί; Αν λείπει η υποστήριξη, ποιες υπηρεσίες χρειάζονται και πώς θα αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά τους; Αν οι αποδοχές είναι ανεπαρκείς, ποια είναι η ρεαλιστική πρόταση;
Στο άρθρο που συζητώ υπάρχουν αιτήματα για καλύτερες συνθήκες, αλλά δεν αναπτύσσεται ένα συγκεκριμένο σχέδιο που να συνδέει τις διαπιστώσεις με εφαρμόσιμες λύσεις. Ας προτείνω εγώ ένα, για την έρευνα που λείπει. Το Υπουργείο Παιδείας ας χρηματοδοτήσει για δύο χρόνια μια ομάδα ανθρωπολόγων και κοινωνιολόγων, που θα ζήσουν από κοντά την καθημερινότητα σχολείων διαφορετικού τύπου: αστικών και επαρχιακών, νησιωτικών και ορεινών, νηπιαγωγειων, δημοτικών ,γυμνασιων και λυκείων. Το κεντρικό ερώτημα δεν θα είναι μόνο ποιοι εξουθενώνονται, αλλά και το αντίστροφο, που σχεδόν ποτέ δεν τίθεται: ποιοι αντέχουν και γιατί. Τι κάνει έναν εκπαιδευτικό να διατηρεί την ενέργεια και τη δημιουργικότητά του επί δεκαετίες μέσα στις ίδιες συνθήκες; Ποιες πρακτικές, ποιες σχέσεις με τους συναδέλφους, τους μαθητές και την τάξη, ποια νοήματα της δουλειάς τους τούς προστατεύουν; Τα πορισματα μιας τετοιας ερευνας πεδιου, θα μπορουσαν να διδάξουν στην Πολιτεία περισσότερα από κάθε κατάλογο παραπόνων, γιατί δείχνει τι αξίζει να ενισχυθεί και όχι μόνο τι πρέπει να διορθωθεί. Το κόστος είναι μικρό μπροστά στο κόστος του να παίρνουμε αποφάσεις με βάση συνθήματα, από όποια πλευρά κι αν προέρχονται.
Οι εξουθενωμένοι εκπαιδευτικοί δικαιούνται κατανόηση και ουσιαστική υποστήριξη, και η Πολιτεία οφείλει να βοηθά περισσότερο όσους έχουν πραγματικά μεγαλύτερη ανάγκη. Αυτό όμως προϋποθέτει να γνωρίζουμε την έκταση του προβλήματος και να διακρίνουμε τις διαφορετικές περιπτώσεις. Το ζητούμενο δεν είναι να ανακηρύξουμε έναν ένοχο για όλα, αλλά να κατανοήσουμε τι ακριβώς δεν λειτουργεί και να το διορθώσουμε. Αυτό είναι δυσκολότερο από μια καταγγελία, αλλά είναι και το μόνο που μπορεί να αποδειχθεί πραγματικά χρήσιμο.
*Δρ Ανθρωπολογίας Σορβόννης και Εκπαιδευτικός
