Ο προγραμματισμός της ύλης συζητείται συνήθως με όρους μαθητικής μάθησης: τι θα συγκρατήσουν οι μαθητές, πότε θα επαναλάβουν μια έννοια και πώς θα αξιολογηθούν. Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή διάσταση: τι χρειάζεται να παραμείνει ενεργό στη μνήμη και στη διδακτική συνείδηση του ίδιου του εκπαιδευτικού.
Ο εκπαιδευτικός δεν προετοιμάζει κάθε μάθημα σε κενό χρόνο και σε κενό πλαίσιο. Καλείται να θυμάται τη θέση κάθε ενότητας, τον σκοπό της, τις προηγούμενες δυσκολίες, τις εξηγήσεις που λειτούργησαν και εκείνες που δεν λειτούργησαν, τις μεταβάσεις, τα παραδείγματα και το κλείσιμο. Όταν το διάστημα ανάμεσα στον σχεδιασμό και την εφαρμογή μεγαλώνει, ένα μέρος αυτής της γνώσης εξασθενεί. Η επόμενη διδασκαλία μπορεί να αρχίσει με το βιβλίο και τις σημειώσεις ανοιχτές, αλλά χωρίς να είναι εξίσου ενεργή η συνολική διδακτική λογική.
Γι’ αυτό χρειάζεται ένας πρακτικός ορίζοντας συγκράτησης του εκπαιδευτικού: η ύλη και ο σχεδιασμός της να οργανώνονται έτσι ώστε η σχετική διδακτική σκέψη να επανέρχεται τουλάχιστον μέσα σε διάστημα περίπου ενός μήνα.
Δεν θυμόμαστε μόνο το περιεχόμενο
Όταν λέμε ότι ένας εκπαιδευτικός «έχει ξαναδιδάξει» μια ενότητα, συχνά υποθέτουμε ότι η προετοιμασία της έχει ολοκληρωθεί οριστικά. Στην πραγματικότητα, η ανάμνηση του περιεχομένου δεν ταυτίζεται με τη διατήρηση της διδακτικής του αρχιτεκτονικής.
Ο εκπαιδευτικός μπορεί να θυμάται:
- Τον ορισμό ή τον νόμο που πρέπει να διδάξει.
- Τη σειρά των σελίδων ή των διαφανειών.
- Τις ασκήσεις που είχε χρησιμοποιήσει.
- Την ύλη που πρέπει να ολοκληρώσει.
Μπορεί, όμως, να μη θυμάται με την ίδια ακρίβεια:
- Ποιο ήταν το κεντρικό ερώτημα του μαθήματος.
- Γιατί είχε επιλέξει ένα συγκεκριμένο παράδειγμα.
- Ποια παρανόηση εμφανίστηκε στην τάξη.
- Ποια εξήγηση βοήθησε πραγματικά.
- Πώς συνέδεσε την ενότητα με την προηγούμενη και την επόμενη.
- Ποιο κλείσιμο είχε δώσει στο μάθημα.
Η διδασκαλία, επομένως, δεν στηρίζεται μόνο στη μνήμη της πληροφορίας. Στηρίζεται στη μνήμη των σχέσεων, των στόχων, των επιλογών και των νοηματικών μεταβάσεων.
Ο ένας μήνας ως πρακτικός ορίζοντας
Ο ορίζοντας του ενός μήνα δεν αποτελεί απόλυτο ψυχολογικό νόμο. Είναι ένα οργανωτικό μέτρο. Υπενθυμίζει ότι, αν ο εκπαιδευτικός σχεδιάσει κάτι και δεν επιστρέψει σε αυτό για μεγάλο χρονικό διάστημα, η αρχική του διδακτική σύλληψη είναι πιθανό να εξασθενήσει.
Αυτό αφορά ιδιαίτερα:
- Τις ενότητες που προετοιμάζονται αρκετές εβδομάδες πριν από τη διδασκαλία.
- Τα μαθήματα που επαναλαμβάνονται σε διαφορετικά τμήματα.
- Τις μεγάλες θεματικές ενότητες με πολλές ενδιάμεσες υποενότητες.
- Τα μαθήματα που απαιτούν σύνθετο κλείσιμο ή ιδιαίτερη δραστηριότητα.
- Την ύλη που μεταφέρεται από το ένα τετράμηνο ή σχολικό έτος στο άλλο.
Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται, επομένως, να διατηρεί ενεργό όχι μόνο το «τι θα διδάξει», αλλά και το «γιατί θα το διδάξει έτσι». Η επανεμφάνιση του σχεδιασμού μέσα σε έναν μήνα λειτουργεί ως ανανέωση της διδακτικής μνήμης.
Ο πρώτος μήνας: ο άμεσος πυρήνας
Το πρώτο βήμα είναι να οργανωθεί η ύλη του πρώτου μήνα με τρόπο που να μπορεί να εφαρμοστεί χωρίς υπερβολική επανεκκίνηση. Δεν αρκεί μια γενική καταγραφή κεφαλαίων. Χρειάζεται ένας λειτουργικός φάκελος ή ψηφιακό αρχείο για κάθε υποενότητα, το οποίο να περιλαμβάνει:
- Τον βασικό διδακτικό σκοπό.
- Την κεντρική προβληματική.
- Τα προαπαιτούμενα.
- Τις βασικές δραστηριότητες.
- Τα κρίσιμα παραδείγματα.
- Τις πιθανές παρανοήσεις.
- Το προτεινόμενο κλείσιμο.
- Μια σύντομη σημείωση αναπροσαρμογής μετά τη διδασκαλία.
Ο στόχος δεν είναι να παραχθεί ένα υπερβολικά λεπτομερές διοικητικό έγγραφο. Ο στόχος είναι να διατηρηθεί ενεργή η διδακτική σκέψη μέχρι την εφαρμογή του μαθήματος.
Στο τέλος κάθε εβδομάδας ή μικρού κύκλου, ο εκπαιδευτικός μπορεί να αφιερώνει λίγα λεπτά για να ελέγχει αν ο σχεδιασμός παραμένει συνεκτικός. Αν δεν μπορεί να απαντήσει με σαφήνεια ποιο είναι το κεντρικό νόημα της επόμενης ενότητας, αυτό αποτελεί ένδειξη ότι χρειάζεται σύντομη επανασύνδεση με το υλικό.
Δεύτερο βήμα: το ορόσημο έναν μήνα πριν από το τέλος
Το δεύτερο πρακτικό βήμα είναι να εντοπίζεται από νωρίς το σημείο της ύλης στο οποίο θα πρέπει να έχει φτάσει ο εκπαιδευτικός περίπου έναν μήνα πριν από το τέλος του τετραμήνου.
Η λογική είναι απλή: αν ο τελευταίος μήνας πρόκειται να χρησιμοποιηθεί για την ολοκλήρωση, τη σύνθεση, την επανάληψη και την τελική οργάνωση, δεν μπορεί να παραμένει αδιευκρίνιστο ποια ύλη θα έχει ολοκληρωθεί μέχρι τότε.
Το ορόσημο αυτό πρέπει να περιλαμβάνει:
- Την τελευταία βασική ενότητα που πρέπει να έχει διδαχθεί.
- Τις έννοιες που πρέπει να έχουν συνδεθεί.
- Τα μαθήματα που χρειάζονται ιδιαίτερο σχεδιασμό.
- Τα σημεία στα οποία θα απαιτηθεί επαναπροετοιμασία.
- Τον χρόνο για επαναλήψεις, αξιολόγηση και διορθώσεις.
Η χρησιμότητα του ορόσημου δεν είναι μόνο μαθηματική. Προστατεύει τη μνήμη του εκπαιδευτικού από τη διάχυση. Όταν είναι γνωστό πού πρέπει να φτάσει η ύλη και ποια μορφή πρέπει να έχει, ο εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται να κρατά τα πάντα ταυτόχρονα ενεργά στο μυαλό του. Μπορεί να οργανώνει τη διδακτική του προσοχή σε διακριτούς κύκλους.
Τρίτο βήμα: πρώιμη εξοικείωση με την ύλη του τελευταίου μήνα
Η ύλη του τελευταίου μήνα χρειάζεται να γίνει γνωστή στον εκπαιδευτικό από νωρίς, έστω σε χονδρικό επίπεδο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να προετοιμαστούν αναλυτικά όλα τα τελευταία μαθήματα από την αρχή του τετραμήνου.
Σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει να έχει μια συνολική εικόνα:
- Ποιες υποενότητες περιλαμβάνει το τελευταίο τμήμα.
- Ποια μαθήματα είναι απαιτητικά.
- Ποιες έννοιες προϋποθέτουν γνώσεις από την αρχή του τετραμήνου.
- Ποια παραδείγματα ή πειράματα χρειάζονται υλικά και χρόνο.
- Ποιο θα είναι το συνολικό κλείσιμο της θεματικής ενότητας.
Η πρώιμη αυτή εξοικείωση μειώνει το γνωστικό κόστος της μελλοντικής προετοιμασίας. Όταν ο εκπαιδευτικός επιστρέψει στην ύλη μετά από αρκετές εβδομάδες, δεν θα την αντιμετωπίσει ως άγνωστο ή απομονωμένο υλικό. Θα αναγνωρίσει τη θέση της μέσα στη συνολική πορεία.
Το μεσαίο διάστημα ως ζώνη σύνδεσης
Αφού καθοριστούν ο πρώτος μήνας και το ορόσημο πριν από τον τελευταίο, το μεσαίο διάστημα μπορεί να οργανωθεί με βάση τη συνάφεια των υποενοτήτων.
Εδώ δεν χρειάζεται να ακολουθείται μηχανικά η σειρά του βιβλίου. Η σειρά μπορεί να καθορίζεται από:
- Τη λογική αλληλουχία των εννοιών.
- Τη σχέση προαπαιτούμενης και νέας γνώσης.
- Τη δυνατότητα να επανέρχεται μια βασική ιδέα.
- Την ομοιότητα ή την αντίθεση διαφορετικών μεθόδων.
- Την ανάγκη ο εκπαιδευτικός να βλέπει καθαρά τις συνδέσεις.
- Τη διαθεσιμότητα χρόνου για προετοιμασία και αναστοχασμό.
Η οργανωτική συνάφεια είναι σημαντική και για τον εκπαιδευτικό. Όταν οι υποενότητες συνδέονται καθαρά, η προετοιμασία δεν αποτελεί κάθε φορά νέα κατασκευή. Το προηγούμενο μάθημα λειτουργεί ως νοητικό πλαίσιο για το επόμενο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα μαθήματα πρέπει να είναι συνεχόμενα και ομοιόμορφα. Μια σύντομη επιστροφή σε παλαιότερη έννοια, ένα συγκριτικό παράδειγμα ή μια δραστηριότητα σύνθεσης μπορεί να ανανεώσει τη διδακτική μνήμη και να κάνει ορατή τη συνοχή της ύλης.
Tο αρχείο αναφοράς του εκπαιδευτικού
Για να λειτουργήσει ο ορίζοντας του ενός μήνα, χρειάζεται ένα σύντομο αρχείο αναφοράς. Μπορεί να είναι ένας πίνακας, ένα τετράδιο ή ένας ψηφιακός φάκελος. Για κάθε ενότητα θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
Στοιχείο & Ερώτηση αναφοράς
Στόχος: Τι πρέπει να επιτύχει το μάθημα;
Προβληματική:Ποιο ερώτημα οργανώνει τη διδασκαλία;
Σύνδεση: Με ποια προηγούμενη και επόμενη ενότητα συνδέεται;
Δύσκολο σημείο:Πού αναμένεται να χρειαστεί περισσότερη εξήγηση;
Κρίσιμη επιλογή: Ποιο παράδειγμα, πείραμα ή ερώτηση είναι απαραίτητο; |
Κλείσιμο: Ποια ιδέα πρέπει να μείνει στο τέλος;
Ανατροφοδότηση: Τι χρειάζεται αλλαγή την επόμενη φορά;
Το αρχείο αυτό δεν είναι αποθήκη έτοιμων μαθημάτων. Είναι μηχανισμός διατήρησης της επαγγελματικής μνήμης. Βοηθά τον εκπαιδευτικό να μην ξαναρχίζει κάθε χρόνο από τα υλικά, αλλά να επιστρέφει στον σκοπό και στη λογική τους.
Aπό την ανάμνηση στην επανενεργοποίηση
Η επανάχρηση παλαιού υλικού εξοικονομεί χρόνο, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται με την απλή αντιγραφή. Ένα σχέδιο μαθήματος μπορεί να διατηρείται, ενώ η διδακτική του ανάγνωση χρειάζεται να επανενεργοποιείται.
Γι’ αυτό, πριν από την επανάληψη μιας ενότητας, είναι χρήσιμο ο εκπαιδευτικός να απαντά σύντομα:
- Τι θυμάμαι ότι λειτούργησε;
- Τι δεν λειτούργησε;
- Ποιο σημείο χρειάστηκε πέρσι περισσότερο χρόνο;
- Ποιο μέρος του μαθήματος έμεινε αδύναμο;
- Ποιο κλείσιμο άξιζε περισσότερη προετοιμασία;
- Τι θα κρατήσω και τι θα αλλάξω;
Η διαδικασία αυτή μετατρέπει την προετοιμασία από ανάκτηση παλαιού αρχείου σε επαγγελματικό αναστοχασμό. Ο εκπαιδευτικός δεν αποστηθίζει ξανά το μάθημα· επαναφέρει στη συνείδησή του τις αποφάσεις που το καθιστούν λειτουργικό.
Tο νόημα του προγραμματισμού
Ο προγραμματισμός ύλης με ορίζοντα συγκράτησης του εκπαιδευτικού δεν αποτελεί τεχνική για να εργάζεται λιγότερο. Αποτελεί τρόπο για να εργάζεται πιο στοχευμένα και να μην καταναλώνει ενέργεια στην επανακατασκευή όσων έχει ήδη δημιουργήσει.
Η πρακτική πρόταση μπορεί να συνοψιστεί σε τρεις κινήσεις:
-Kαλύπτω και οργανώνω πρώτα την ύλη του πρώτου μήνα, κρατώντας ενεργά τον στόχο, την προβληματική, τις δραστηριότητες και το κλείσιμο κάθε ενότητας.
-Εντοπίζω το ορόσημο της ύλης που πρέπει να έχει ολοκληρωθεί έναν μήνα πριν από το τέλος του τετραμήνου και εξοικειώνομαι από νωρίς με την ύλη του τελευταίου μήνα.
-Οργανώνω το μεσαίο διάστημα με βάση τη συνοχή των υποενοτήτων και τη διδακτική τους συνάφεια, ώστε κάθε επόμενη ενότητα να ενεργοποιεί τη μνήμη και τη λογική της προηγούμενης.
Ο εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται να θυμάται τα πάντα κάθε στιγμή. Χρειάζεται, όμως, να έχει σχεδιάσει μια πορεία που θα του επιτρέπει να επανενεργοποιεί έγκαιρα τη σωστή γνώση, στον σωστό χρόνο και με το σωστό διδακτικό νόημα. Η καλή οργάνωση της ύλης δεν είναι μόνο τρόπος να μη χαθεί ο χρόνος· είναι τρόπος να μη χαθεί η σκέψη που κάνει τη διδασκαλία ουσιαστική.
Φιλ. Αυξεντιου
