Μπαίνοντας στην τάξη ενός δημοτικού σχολείου σήμερα, η πρώτη εικόνα που αντικρίζει κανείς είναι μια τάξη γεμάτη ζωντάνια, αλλά και μια διάχυτη, αόρατη βιασύνη. Τα παιδιά μας, γεννημένα μέσα σε έναν κόσμο που «σκρολάρει» ασταμάτητα, φέρνουν μαζί τους στα θρανία μια διαφορετική ταχύτητα. Ως εκπαιδευτικοί, καλούμαστε καθημερινά να ισορροπήσουμε ανάμεσα σε δύο κόσμους: την ανάγκη να προετοιμάσουμε τους μαθητές για ένα ψηφιακό μέλλον και την εξίσου επιτακτική ανάγκη να προστατεύσουμε τα θεμέλια της παιδικής τους ηλικίας.
Η συζήτηση που έχει ανοίξει διεθνώς γύρω από τον ρόλο της τεχνολογίας στην εκπαίδευση δεν πηγάζει από μια διάθεση τεχνοφοβίας, ούτε από μια στείρα άρνηση του εκσυγχρονισμού. Αντίθετα, εκφράζει μια βαθιά, ουσιαστική παιδαγωγική ανησυχία μπροστά σε νέα, ριζοσπαστικά μοντέλα που εμφανίζονται στο εξωτερικό και ανατρέπουν όλα όσα ξέραμε για τη σχολική ζωή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η φιλοσοφία των Alpha Schools στις ΗΠΑ. Εκεί, η σχολική ημέρα είναι αυστηρά χωρισμένη στα δύο. Το πρώτο δίωρο του πρωινού ανήκει αποκλειστικά στην οθόνη: οι μαθητές, φορώντας ακουστικά, κάθονται μπροστά από υπολογιστές και διδάσκονται τα βασικά μαθήματα (μαθηματικά, γλώσσα) μέσα από προγράμματα Τεχνητής Νοημοσύνης. Το υπόλοιπο της ημέρας απελευθερώνεται εντελώς από τις οθόνες, με τους μαθητές να επικεντρώνονται σε βιωματικά projects, χειροτεχνίες, αθλητισμό και συζητήσεις.
Εκ πρώτης όψεως, το επιχείρημα ακούγεται ελκυστικό: «Μόνο δύο ώρες οθόνη για την ύλη, και μετά ελεύθερος χρόνος για δημιουργία». Όμως, ως παιδαγωγοί της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, οφείλουμε να κοιτάξουμε κάτω από την επιφάνεια. Το πρόβλημα δεν είναι ποσοτικό (αν είναι δύο ή τρεις οι ώρες), αλλά βαθιά ποιοτικό και δομικό.
Σε αυτό το μοντέλο, ο ίδιος ο πυρήνας της γνώσης, η εκμάθηση της ανάγνωσης, της γραφής, της μαθηματικής σκέψης, αποσυνδέεται πλήρως από την ανθρώπινη σχέση. Μετατρέπεται σε μια μοναχική, μηχανική διαδικασία ανάμεσα σε ένα παιδί και έναν αλγόριθμο. Ο δάσκαλος παύει να είναι ο εμπνευστής, ο άνθρωπος που θα διακρίνει τη λάμψη της κατανόησης ή τον δισταγμό στο βλέμμα του μαθητή, και υποβαθμίζεται σε έναν απλό «επόπτη» της διαδικασίας.
Η διαδικασία της μάθησης στο δημοτικό, όμως, δεν είναι μια στεγνή μεταφορά δεδομένων από έναν σκληρό δίσκο σε έναν άλλον, την οποία μπορεί να φέρει εις πέρας μια έξυπνη εφαρμογή. Το παιδί δεν μαθαίνει Μαθηματικά ή Γλώσσα απλώς λύνοντας σωστές ασκήσεις σε ένα λογισμικό. Μαθαίνει μέσα από τη ζωντανή αλληλεπίδραση: ακούγοντας το λάθος του διπλανού του, συμμετέχοντας σε μια αυθόρμητη συζήτηση στην τάξη, νιώθοντας την επιβράβευση όχι από ένα ψηφιακό «μπράβο» στην οθόνη, αλλά από τον τόνο της φωνής του δασκάλου του. Όταν η βάση της εκπαίδευσης αυτοματοποιείται, χάνεται η μαγεία της συλλογικής ανακάλυψης και της κοινωνικοποίησης μέσα στο μάθημα.
Απέναντι σε αυτή την τάση της απόλυτης ψηφιοποίησης της γνώσης, δεν είναι τυχαίο που βλέπουμε ήδη τις πρώτες μεγάλες αντιδράσεις. Χώρες με τεράστια παράδοση στην τεχνολογική καινοτομία, όπως η Σουηδία, αποφάσισαν να κάνουν μια γενναία στροφή, επαναφέροντας δυναμικά το παραδοσιακό έντυπο βιβλίο και το μολύβι στις πρώτες βαθμίδες.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να απομονώσουμε το σχολείο από την πραγματικότητα της εποχής του. Η τεχνολογία είναι ένα ισχυρό εργαλείο όταν λειτουργεί υποστηρικτικά στα χέρια του εκπαιδευτικού, και όχι όταν τον αντικαθιστά στο πιο κρίσιμο κομμάτι του ρόλου του. Οι πειραματισμοί του εξωτερικού μας υπενθυμίζουν κάτι βασικό: στο δημοτικό σχολείο χτίζουμε τις ρίζες. Και οι ρίζες για να βγουν χρειάζονται χρόνο στο χαρτί, στο παιχνίδι, στην παρέα και, πάνω από όλα, στη ζωντανή σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ δασκάλου και μαθητή. Κανένας αλγόριθμος, όσο «έξυπνος» κι αν είναι, δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη ζεστασιά μέσα στην τάξη.
Αθηνά Αλεξάκη, εκπαιδευτικός
