Μια βαθιά και σιωπηλή δομική μετατόπιση συντελείται στην ελληνική εκπαίδευση κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαπέντε ετών. Από την περίοδο των μνημονίων έως τη σημερινή εποχή της ψηφιοποίησης, το εκπαιδευτικό σύστημα εμπλουτίστηκε με ένα νέο λεξιλόγιο που υπόσχεται εκσυγχρονισμό, όπως «μικτή μάθηση», «ήπιες δεξιότητες» και «αυτονομία σχολικής μονάδας». Ωστόσο, πίσω από τους όρους αυτούς, εκπαιδευτικοί και γονείς παρατηρούν μια σταδιακή αντικατάσταση της ουσιαστικής Παιδείας από τη χρησιμευτική δεξιότητα και της γνώσης από την παθητική προσαρμογή.
Η ευθυγράμμιση με την αγορά και το σύνθημα «μαθαίνω πώς να μαθαίνω»
Από το 2010, η εκπαιδευτική πολιτική ευθυγραμμίζεται σταθερά με τις κατευθυντήριες γραμμές διεθνών οργανισμών όπως ο ΟΟΣΑ. Το επίκεντρο έχει μετατοπιστεί από την ερμηνεία και την κατανόηση του κόσμου στην ικανότητα επιβίωσης εντός μιας ρευστής αγοράς εργασίας. Το νέο πρότυπο μαθητή δεν είναι ο σκεπτόμενος πολίτης, αλλά ο «ευέλικτος» καταναλωτής και εργαζόμενος.
Παράλληλα, η παιδαγωγική αρχή «μαθαίνω πώς να μαθαίνω», όταν αποσυνδέεται από το στέρεο περιεχόμενο της γνώσης, οδηγεί στον κατακερματισμό της μαθησιακής διαδικασίας. Μαθήματα χωρίς συνέχεια, περιορισμένη εμβάθυνση και παραμερισμός των ανθρωπιστικών, ιστορικών και φιλοσοφικών επιστημών στερούν από τους μαθητές τη δυνατότητα σύνθεσης και κριτικής σκέψης.
Εργαστήρια δεξιοτήτων, ιδιωτικοποίηση και ψηφιακή αποξένωση
Η εισαγωγή των «εργαστηρίων δεξιοτήτων» (ρομποτική, επιχειρηματικότητα, «ανθεκτικότητα») άνοιξε νέους θεματικούς ορίζοντες, αλλά ταυτόχρονα έστρεψε το σχολείο προς την εργαλειακή κατάρτιση. Η καλλιέργεια της προσωπικότητας υποχώρησε μπροστά στην απόκτηση προσόντων για την αγορά, ενώ οι αυξανόμενες συνεργασίες με εξωτερικούς παρόχους και χορηγούς διαμορφώνουν ένα τοπίο αυξανόμενης εξάρτησης της δημόσιας εκπαίδευσης.
Την κατάσταση αυτή επιτάχυνε η υιοθέτηση της τηλεκπαίδευσης κατά την πανδημία. Η τεχνολογία, όταν αντικαθιστά τη φυσική αλληλεπίδραση και τη ζωντανή σχέση εκπαιδευτικού και μαθητή, εντείνει τις ανισότητες. Ο μαθητής μετατρέπεται σε απλό «χρήστη», ο εκπαιδευτικός σε «διαχειριστή υλικού» και η σχολική μονάδα σε μια απρόσωπη πλατφόρμα.
Η αξιολόγηση της «αποδοτικότητας» και ο «προσοντούχος αναλφαβητισμός»
Με την εφαρμογή τυποποιημένων εξετάσεων και τις προβλέψεις του νόμου 4823/2021, η αξιολόγηση μετατρέπεται από εργαλείο παιδαγωγικής βελτίωσης σε μηχανισμό συγκριτικής καταγραφής και ελέγχου. Τα σχολεία αντιμετωπίζονται με όρους «αποδοτικότητας», χωρίς να συνυπολογίζονται οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες που επηρεάζουν τις επιδόσεις των μαθητών.
Το αποτέλεσμα όλων αυτών των αλλαγών είναι η εμφάνιση ενός ιδιότυπου «προσοντούχου αναλφαβητισμού»: μαθητές με αυξημένα τυπικά προσόντα και τεχνικές δεξιότητες, οι οποίοι όμως δυσκολεύονται στη γραπτή έκφραση, τη σύνθεση ιδεών και την αφαιρετική σκέψη.
Το θεμελιώδες δίλημμα για το μέλλον της εκπαίδευσης
Το ζήτημα που τίθεται δεν είναι απλώς τεχνοκρατικό, αλλά βαθιά πολιτικό και κοινωνικό. Το κρίσιμο ερώτημα που καλείται να απαντήσει η κοινωνία είναι αν επιθυμεί ένα σχολείο που διαμορφώνει συνειδητοποιημένους πολίτες με κριτική σκέψη ή ένα σύστημα που παράγει πειθήνιους και προσαρμόσιμους εργαζομένους. Η ουσιαστική αναβάθμιση της εκπαίδευσης δεν εξαρτάται από τις νέες πλατφόρμες, αλλά από την επαναφορά της γνώσης ως μέσου απελευθέρωσης και κατανόησης του κόσμου.
