Τον Νοέμβριο του 2025 το υπουργείο Παιδείας εξήγγειλε ένα νέο πρόγραμμα-μάθημα, με τίτλο «Πολιτισμική Παιδεία – Εργαστήρια Δημιουργίας και Χειροτεχνίας», στο πλαίσιο του οποίου θα δημιουργηθούν εργαστήρια κεντήματος, πλεξίματος και κεραμικής στα Δημοτικά σχολεία και τα παιδιά θα εξασκηθούν σε παραδοσιακές τεχνικές χειροτεχνίας. Το κόστος για την προμήθεια του εξοπλισμού και του υλικού για το πρόγραμμα ανερχόταν στα 4 εκατομμύρια ευρώ.
Η παιδαγωγική λογική που βρίσκουμε στο αιτιολογικό της απόφασης μοιάζει εντελώς απαρχαιωμένη. Πρώτον, ακολουθώντας έναν εθνοκεντρικό και νεο-συντηρητικό προσανατολισμό αντιμετωπίζει τη χειροτεχνία ως στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, το οποίο βρίσκεται σε κίνδυνο και για τον λόγο αυτό πρέπει να διασωθεί και να μεταδοθεί στις επόμενες γενιές. Αγνοεί, έτσι, τον δυναμικό χαρακτήρα του πολιτισμού. Ο πολιτισμός δεν είναι κληρονομιά που παραδίδεται από γενιά σε γενιά. Ο πολιτισμός είναι γνώσεις, στάσεις, συμπεριφορές που μας βοηθούν να διαχειριστούμε το παρόν και ό,τι σε αυτό θεωρούμε σημαντικό. Η νοσταλγική αναβίωση της παραδοσιακής χειροτεχνίας, χωρίς να συνδέεται με τα ενδιαφέροντα της σύγχρονης κοινωνίας, δεν μπορεί να έχει καμία αξία για τα παιδιά, όπως δεν έχει για τους ενήλικες.
Δεύτερον, το υπουργείο υποστηρίζει ότι η επιστροφή σε μια μη ψηφιακή χειροτεχνική δραστηριότητα θα καλλιεργήσει στα παιδιά την υπομονή, την παρατηρητικότητα ή την ομαδικότητά τους, στοιχεία που χάνονται στην εποχή των tablets. Παλαιότερα, οι χειροτεχνικές δραστηριότητες εισάγονταν στο σχολείο για να προσφέρουν στα παιδιά αποφόρτιση από το βάρος της διανοητικής εργασίας του σχολείου. Με παρόμοιο τρόπο, το υπουργείο θέλει να εισαγάγει την παραδοσιακή χειροτεχνία για να αποφορτίσει τα παιδιά από τα ψηφιακά περιβάλλοντα. Μια τέτοια προσέγγιση, όμως, αγνοεί τη σημασία που έχει το ενδιαφέρον για τη μαθησιακή διαδικασία. Το στοιχείο εκείνο που θα βοηθήσει τα παιδιά να καλλιεργήσουν τις ικανότητές τους είναι το ενδιαφέρον που θα βρουν στο προς επεξεργασία υλικό. Και το ενδιαφέρον των παιδιών δεν έχει να κάνει με την ιδιαίτερη φύση του εκάστοτε υλικού, αλλά με το κατά πόσο προσφέρει ευκαιρίες στα παιδιά να έρθουν αντιμέτωπα και να επεξεργαστούν συγκεκριμένα προβλήματα. Στον αντίποδα αυτής της λογικής, η προοδευτική εκπαίδευση έχει δείξει πολύ πιο γόνιμους τρόπους για να εισαχθούν χειροτεχνικές δραστηριότητες στο σχολείο, όπως το πλέξιμο, η κηπουρική ή η ξυλουργική. Οι χειροτεχνικές δραστηριότητες μπορεί να είναι παιδαγωγικά ωφέλιμες όταν λειτουργούν ως αφετηρία για να προσεγγίσουμε με τα παιδιά ευρύτερες θεματικές.
Για παράδειγμα, μπορούμε να ακολουθήσουμε τη διαδικασία παραγωγής του νήματος, μπορούμε με τα παιδιά να διερευνήσουμε σημαντικές στιγμές της οικονομικής και πολιτικής ιστορίας: από την εκβιομηχάνιση της Αγγλίας, τους σκλάβους στις βαμβακοφυτείες της Αμερικής μέχρι την παρακμή της οικονομίας στα Αμπελάκια. Η προοδευτική εκπαιδευτική παράδοση των σχολείων εργασίας, αλλά και η παιδαγωγική φαντασία των σύγχρονων εκπαιδευτικών μπορούν να καταδείξουν δεκάδες άλλες θεματικές που θα μπορούσαμε να εξετάσουμε με τις μαθήτριες και τους μαθητές μας παίρνοντας ως αφετηρία μια χειροτεχνική δραστηριότητα.
Στις εξαγγελίες του υπουργείου η κριτική του εκπαιδευτικού κόσμου ήταν άμεση και δίκαιη. Ενα τεράστιο κονδύλι κατευθύνεται σε νέα «προγράμματα», ενώ στα σχολεία υπάρχουν βασικές ελλείψεις σε προσωπικό, υποδομές και αναλώσιμα. Δίπλα σε αυτή την πολιτική κριτική πρέπει να προσθέσουμε και μια παιδαγωγική, η οποία θα ζητά την παιδαγωγική ελευθερία των εκπαιδευτικών για να μπορούν να δουλεύουν όχι μόνο υφαντική και πλέξιμο, αλλά και τον κήπο, το τυπογραφείο, το ραδιόφωνο ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα. Μια παιδαγωγική κριτική που θα ζητά αυτές οι δραστηριότητες να μην εντάσσονται στο σχολικό πρόγραμμα ως αποστεωμένα περιεχόμενα διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά ως αφετηρία για κριτική και πειραματική διερεύνηση ευρύτερων θεματικών.
*Επίκουρος καθηγητής Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής ΑΠΘ
