Μια αρκετά διαφορετική φιλοσοφία για τη διοίκηση του ελληνικού σχολείου περιγράφει η Ενδιάμεση Έκθεση της Επιτροπής Διαλόγου για το Εθνικό Απολυτήριο και τη νέα Αρχιτεκτονική του Λυκείου, την οποία δίνει ο Πρόεδρος της Επιτροπής Εθνικού Διαλόγου για την Παιδεία Μιχάλης Σφακιανάκης στους εκπροσώπους των κομμάτων.
Στο τραπέζι τίθεται η σταδιακή μετακίνηση από το σημερινό συγκεντρωτικό μοντέλο σε σχολικές μονάδες με μεγαλύτερη σχετική αυτονομία, περισσότερες δυνατότητες σχεδιασμού αλλά και σαφέστερη ευθύνη για τις αποφάσεις τους.
Η κατεύθυνση αυτή εντάσσεται στον ευρύτερο σχεδιασμό για το Νέο Λύκειο, ο οποίος δεν περιορίζεται στο εξεταστικό σύστημα, αλλά επεκτείνεται στον ρόλο των εκπαιδευτικών, στη λειτουργία της σχολικής μονάδας και στη διακυβέρνηση της εκπαίδευσης. Το υπουργείο Παιδείας έχει ήδη διευκρινίσει ότι ο διάλογος συνεχίζεται με κόμματα και εκπαιδευτικούς φορείς και ότι η Ενδιάμεση Έκθεση αποτελεί βάση συζήτησης και όχι τελικό θεσμικό πλαίσιο.
Από το σχολείο που «εκτελεί» στο σχολείο που σχεδιάζει
Η βασική διαπίστωση της Επιτροπής είναι ότι το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτισμό, πολυνομία, γραφειοκρατία και περιορισμένη δυνατότητα προσαρμογής στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε σχολείου, με αποτέλεσμα πολλές αποφάσεις να λαμβάνονται μακριά από τη σχολική μονάδα, ακόμη και όταν αφορούν ζητήματα που οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν καλύτερα.
Στο νέο μοντέλο, το σχολείο δεν θα περιορίζεται στην εφαρμογή εγκυκλίων και κεντρικών οδηγιών, αλλά θα μπορεί να θέτει συγκεκριμένους στόχους, να σχεδιάζει παρεμβάσεις, να αξιοποιεί δεδομένα για τη μάθηση, τη συμπερίληψη και τη σχολική ζωή και να διαμορφώνει ένα μέρος της εσωτερικής εκπαιδευτικής πολιτικής του.
Ακόμη και στο Αναλυτικό Πρόγραμμα εξετάζεται η δυνατότητα περιορισμένης ευελιξίας, στη βάση ενός κοινού εθνικού κορμού, ώστε το σχολείο και ο Σύλλογος Διδασκόντων να μπορούν να προσαρμόζουν μέρος του περιεχομένου στις πραγματικές ανάγκες των μαθητών τους. Η ίδια λογική αποτυπώνεται και στην ευρύτερη Έκθεση, όπου προβλέπεται κοινός εθνικός πυρήνας αλλά και περιθώρια προσαρμογής από εκπαιδευτικούς και σχολικές μονάδες.
Ο διευθυντής από διεκπεραιωτής σε εκπαιδευτικό ηγέτη
Η μεγαλύτερη ίσως αλλαγή αφορά τον ρόλο του διευθυντή.
Σήμερα μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς του αναλώνεται σε έγγραφα, πλατφόρμες, υπηρεσιακή αλληλογραφία, αναπληρώσεις, άδειες, κτιριακά προβλήματα, προμήθειες και αμέτρητες διοικητικές διαδικασίες, με αποτέλεσμα ο παιδαγωγικός και συντονιστικός ρόλος να υποχωρεί συχνά μπροστά στη διαρκή ανάγκη διεκπεραίωσης.
Η Επιτροπή προτείνει τη μετάβαση σε έναν περισσότερο ουσιαστικό διοικητικό και ηγετικό ρόλο, στον οποίο ο διευθυντής θα καλείται να οργανώνει τη λειτουργία του σχολείου, να υποστηρίζει το εκπαιδευτικό προσωπικό, να συντονίζει στόχους και παρεμβάσεις και να συμβάλλει στη δημιουργία κουλτούρας συνεργασίας.
Για να γίνει όμως αυτό, αναγνωρίζεται ότι χρειάζεται και ουσιαστική αλλαγή των συνθηκών εργασίας του, με μείωση του γραφειοκρατικού φόρτου και θεσμοθέτηση γραμματειακής υποστήριξης, διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος να προστεθούν νέες ευθύνες στις ήδη υπάρχουσες χωρίς να αφαιρεθεί τίποτε.
Παράλληλα, προτείνονται συνεχής επιμόρφωση μέσω ΙΕΠ, ΕΚΔΔΑ ή πανεπιστημίων, mentoring και περιφερειακά δίκτυα διευθυντών, ώστε η ανάληψη μιας θέσης ευθύνης να μη σημαίνει απλώς αλλαγή τίτλου αλλά συστηματική επαγγελματική προετοιμασία.
Αναβαθμίζεται και ο υποδιευθυντής
Σημαντικά διαφορετικός προβλέπεται και ο ρόλος του υποδιευθυντή, ο οποίος σήμερα σε πολλά σχολεία περιορίζεται κυρίως σε διοικητικά καθήκοντα και στην αναπλήρωση του διευθυντή.
Η πρόταση προβλέπει τη δυνατότητα ανάληψης συγκεκριμένου «χαρτοφυλακίου», με ευθύνη στον συντονισμό των εκπαιδευτικών, στην παρακολούθηση παιδαγωγικών παρεμβάσεων, στη συμπερίληψη και στην υποστήριξη εφαρμογών του Αναλυτικού Προγράμματος, ενώ ειδικά στα ΕΠΑΛ θα μπορούσε να αναλάβει ενισχυμένο ρόλο στη σύνδεση της σχολικής μονάδας με την αγορά εργασίας.
Τι αλλάζει στη σχολική καθημερινότητα
| Σήμερα | Κατεύθυνση που προτείνεται |
|---|---|
| Κυριαρχία κεντρικών οδηγιών | Περισσότερες αποφάσεις στη σχολική μονάδα |
| Διευθυντής με έντονο διεκπεραιωτικό ρόλο | Διοικητικός και παιδαγωγικός συντονισμός |
| Υποδιευθυντής κυρίως βοηθητικός | Συγκεκριμένο χαρτοφυλάκιο ευθύνης |
| Περιορισμένος χρόνος συνεργασίας εκπαιδευτικών | Θεσμοθετημένος χρόνος συνεργασίας |
| Ενιαίο Αναλυτικό Πρόγραμμα με μικρά περιθώρια προσαρμογής | Κοινός πυρήνας με περιορισμένη σχολική ευελιξία |
| Γραφειοκρατική καταγραφή | Αξιοποίηση δεδομένων για σχεδιασμό και αποτίμηση |
| Κεντρική ευθύνη | Περισσότερη αυτονομία με αντίστοιχη λογοδοσία |
Περισσότερη αυτονομία σημαίνει και περισσότερη ευθύνη
Το πλέον ευαίσθητο σημείο της πρότασης βρίσκεται ακριβώς εδώ, καθώς η Επιτροπή δεν εισηγείται αυτονομία χωρίς όρους αλλά συνδέει ρητά κάθε επιπλέον αρμοδιότητα με αντίστοιχη λογοδοσία.
Και αυτό ανοίγει μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση για το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η αποκέντρωση χωρίς να δημιουργηθούν σχολεία διαφορετικών ταχυτήτων, αφού μια σχολική μονάδα με ισχυρή στελέχωση, καλή υποδομή και ενεργή τοπική κοινότητα δεν ξεκινά από το ίδιο σημείο με ένα σχολείο που λειτουργεί με κενά, προβλήματα στέγασης και περιορισμένη υποστήριξη.
Η ίδια η Έκθεση αναγνωρίζει το δίλημμα και θέτει ως κρίσιμο ζητούμενο την ισορροπία ανάμεσα στην αυτονομία, στην ομοιογένεια του συστήματος, στην ισότητα μεταξύ σχολείων και στη λογοδοσία.
Και διαφορετικό σύστημα επιλογής διευθυντών
Εφόσον ο ρόλος αλλάξει, αναπόφευκτα ανοίγει και το ζήτημα του τρόπου επιλογής των στελεχών.
Στο τραπέζι τίθενται η εκπαιδευτική και διοικητική εμπειρία, η αποτίμηση του επαγγελματικού έργου, οι μεταπτυχιακοί τίτλοι και η ανάγκη για ένα σταθερότερο σύστημα επιλογής, το οποίο δεν θα αλλάζει συνεχώς αλλά θα συνδέεται με το είδος της διοίκησης που καλείται να ασκήσει ο διευθυντής.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλώς ποιος θα γίνει διευθυντής, αλλά ποιον διευθυντή χρειάζεται ένα σχολείο που θα διαθέτει περισσότερη αυτονομία και περισσότερες ευθύνες.
Το μεγάλο στοίχημα
Η πρόταση μπορεί να αλλάξει αισθητά τον τρόπο λειτουργίας του ελληνικού σχολείου, αλλά η τελική της μορφή παραμένει ανοιχτή στο πλαίσιο του Εθνικού Διαλόγου. Η ίδια η κυβερνητική παρουσίαση του διαλόγου έχει ξεκαθαρίσει ότι η συζήτηση αφορά συνολικά το σχολείο, τους εκπαιδευτικούς και τη διακυβέρνησή του και όχι μόνο τον τρόπο εισαγωγής στα πανεπιστήμια.
Το κρίσιμο ερώτημα θα είναι τελικά εάν η μεγαλύτερη αυτονομία θα συνοδευτεί από τους ανθρώπινους πόρους, τον χρόνο, τη γραμματειακή και επιστημονική υποστήριξη που απαιτούνται ή αν θα μετατραπεί απλώς σε μεταφορά περισσότερων ευθυνών προς τις σχολικές μονάδες.
Γιατί ένα σχολείο μπορεί να αποκτήσει πραγματική αυτονομία μόνο όταν έχει και πραγματική δυνατότητα να την ασκήσει.
Διαφορετικά, η «αυτονομία» κινδυνεύει να σημαίνει απλώς ότι το ίδιο σχολείο θα πρέπει πλέον να διαχειρίζεται μόνο του περισσότερα προβλήματα και να λογοδοτεί για αυτά.
