Τελευταία ώρα, το μάθημα έχει αρχίσει εδώ και δέκα λεπτά και στο τελευταίο θρανίο ένας μαθητής κάθεται σχεδόν ξαπλωμένος στην καρέκλα, χωρίς βιβλίο, χωρίς τετράδιο, με το βλέμμα καρφωμένο έξω από το παράθυρο. Ο καθηγητής τού ζητά να ανοίξει το βιβλίο και εκείνος απαντά «δεν το έχω», λίγο αργότερα πετά μια ατάκα που προκαλεί γέλια στην τάξη και, όταν έρχεται η ώρα μιας σύντομης άσκησης, παραδίδει σχεδόν λευκό χαρτί λέγοντας αδιάφορα «έτσι κι αλλιώς θα πάρω μηδέν».
Σε μια άλλη τάξη, ένα κορίτσι δεν δημιουργεί κανένα πρόβλημα, δεν διακόπτει, δεν μιλά, δεν προκαλεί· απλώς έχει σταματήσει να σηκώνει το χέρι της, γράφει πάντα λίγο κάτω από τη βάση και όταν ο καθηγητής τη ρωτά κάτι που γνωρίζει, κατεβάζει τα μάτια και ψιθυρίζει «δεν ξέρω» πριν καν προσπαθήσει.
Δύο εντελώς διαφορετικές εικόνες, που μπορεί όμως να κρύβουν την ίδια βαθιά πεποίθηση: «εγώ δεν μπορώ».
Σε κάθε σχολείο υπάρχουν μαθητές που πολύ γρήγορα αποκτούν μια ετικέτα: ο «αδιάφορος», ο «τεμπέλης», ο «δύσκολος», εκείνος που «δεν τραβάει» και από τον οποίο, όπως ακούγεται συχνά σε συζητήσεις ενηλίκων, «δεν πρέπει να περιμένουμε πολλά». Κάπως έτσι το παιδί παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται ως μαθητής που δυσκολεύεται και αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως «περίπτωση», με αποτέλεσμα κάθε καινούργια αποτυχία να θεωρείται απλώς επιβεβαίωση μιας απόφασης που έχει ήδη ληφθεί γι’ αυτό.
Κι όμως, υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στον μαθητή που πραγματικά δεν ενδιαφέρεται και σε εκείνον που έχει πειστεί ότι δεν μπορεί, παρότι μέσα στην τάξη οι δύο συμπεριφορές μπορεί να φαίνονται ίδιες. Ένα παιδί που έχει σηκώσει το χέρι του και έχει ακούσει γέλια επειδή απάντησε λάθος, που έχει παραδώσει πολλές φορές λευκή κόλλα, που έχει ακούσει ότι «δεν παίρνει τα γράμματα» ή που φοβάται ότι κάθε νέα προσπάθεια θα καταλήξει σε ακόμη μία αποτυχία, μπορεί να καταλήξει στην ασφαλέστερη άμυνα: να μην προσπαθεί καθόλου, γιατί είναι πολύ λιγότερο επώδυνο να λέει «βαριέμαι» από το να ομολογεί «φοβάμαι ότι δεν θα τα καταφέρω».
Ο «δύσκολος» μαθητής είναι συχνά ταυτόχρονα ο πιο ορατός και ο πιο αόρατος, γιατί όλοι βλέπουν την καρέκλα που σπρώχνει, την ειρωνική απάντηση, την καθυστερημένη είσοδο, τα συνεχή αιτήματα να βγει από την αίθουσα ή την προσπάθεια να προκαλέσει γέλιο ακριβώς όταν το μάθημα δυσκολεύει, αλλά πολύ λιγότεροι αναρωτιούνται τι βρίσκεται πίσω από αυτή τη συμπεριφορά. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα όρια πρέπει να εξαφανιστούν· σημαίνει ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «αυτό που έκανες δεν γίνεται αποδεκτό» και στο «εσύ είσαι το πρόβλημα».
Εκεί μπορεί να κάνει τη διαφορά ο εκπαιδευτικός που, όταν ο μαθητής φτάσει πάλι χωρίς τετράδιο, δεν αρκείται στο «πάλι τίποτα δεν έχεις», αλλά του δίνει ένα φύλλο και του λέει «σήμερα γράψε μόνο αυτές τις τρεις γραμμές», που του κάνει μια ερώτηση στην οποία ξέρει ότι μπορεί να απαντήσει, όχι για να τον ευνοήσει αλλά για να του επιτρέψει να ξαναζήσει την εμπειρία της επιτυχίας, ή που μετά από μια δύσκολη ώρα τον κρατά δύο λεπτά στο διάλειμμα όχι για ακόμη μία επίπληξη αλλά για να του πει «αυτό που έγινε δεν ήταν σωστό, αλλά αύριο ξεκινάμε πάλι από την αρχή».
Η αλλαγή, άλλωστε, σπάνια μοιάζει με κινηματογραφική μεταμόρφωση. Είναι ο μαθητής που έφερνε πάντα λευκή κόλλα και αυτή τη φορά γράφει μισή σελίδα, εκείνος που δεν άνοιγε ποτέ βιβλίο και μια μέρα ακολουθεί την παράδοση για είκοσι λεπτά, το παιδί που συνήθιζε να απαντά επιθετικά και κάποια στιγμή δέχεται την παρατήρηση χωρίς σύγκρουση ή ο μαθητής που μετά από μήνες σιωπής σηκώνει διστακτικά το χέρι και ρωτά «να προσπαθήσω εγώ;».
Το να πιστεύει ο εκπαιδευτικός σε αυτό το παιδί δεν σημαίνει ότι χαρίζει βαθμούς ή κατεβάζει τις απαιτήσεις, αλλά ότι κρατά τον πήχη και ταυτόχρονα κατασκευάζει σκαλοπάτια, ώστε η απόσταση μέχρι αυτόν να μη μοιάζει αδύνατο να καλυφθεί, αναγνωρίζοντας την πραγματική πρόοδο και διαχωρίζοντας σταθερά το «αυτό που έκανες» από το «αυτό που είσαι».
Κανένας εκπαιδευτικός, ασφαλώς, δεν μπορεί να «σώσει» μόνος του κάθε μαθητή, καθώς υπάρχουν περιπτώσεις που απαιτούν συνεργασία με την οικογένεια, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και οργανωμένη υποστήριξη, ούτε κάθε προσπάθεια θα έχει το αποτέλεσμα που επιθυμεί.
Το παιδαγωγικό καθήκον δεν είναι να εγγυηθεί ότι το παιδί θα αλλάξει.
Είναι να μην είναι ο εκπαιδευτικός ο πρώτος άνθρωπος που θα αποφασίσει ότι δεν μπορεί να αλλάξει.
Γιατί ο μαθητής που όλοι έχουν χαρακτηρίσει «χαμένη υπόθεση» συνήθως γνωρίζει ήδη πολύ καλά πόσο πίσω βρίσκεται.
Αυτό που ίσως δεν γνωρίζει ακόμη είναι πόσο μπροστά μπορεί να φτάσει, αν έστω ένας άνθρωπος μέσα στο σχολείο εξακολουθεί να το πιστεύει.
