Η συζήτηση για την αξιολόγηση του εκπαιδευτικού συνήθως αρχίζει από ένα αυτονόητο ερώτημα: πρέπει να αξιολογείται; Ίσως όμως αυτό να είναι το λιγότερο ενδιαφέρον ερώτημα. Πολύ σημαντικότερο είναι να ρωτήσουμε τι ακριβώς μπορεί να δει η αξιολόγηση. Γιατί άλλο είναι να καταγράφεις την επαγγελματική δραστηριότητα ενός εκπαιδευτικού και άλλο να ανακαλύπτεις την Παιδαγωγική αξία του έργου του. Το πρόσφατο άρθρο για τις αντιφάσεις της αξιολόγησης επισημαίνει εύστοχα τον κίνδυνο να επιβραβεύεται η εξωστρέφεια, η συμμετοχή σε δράσεις, σεμινάρια και επιτροπές, ενώ να περνούν απαρατήρητες λιγότερο ορατές αρετές: η συνέπεια, η ψυχραιμία, η δικαιοσύνη και, κυρίως, η πραγματική σχέση με τους μαθητές.
Η ίδια η επίσημη αξιολόγηση, βέβαια, αναγνωρίζει ότι η εκπαιδευτική εργασία δεν είναι απλώς μετάδοση γνώσεων. Στα κριτήριά της περιλαμβάνει το παιδαγωγικό κλίμα και τη διαχείριση της τάξης, την αμοιβαία εμπιστοσύνη και τον αλληλοσεβασμό, την ενεργό συμμετοχή των μαθητών, την επίλυση διαφορών, την αποδοχή της διαφορετικότητας και την ικανότητα αναστοχασμού του εκπαιδευτικού. Πρόκειται για σημαντική αναγνώριση. Μόνο που ακριβώς εδώ αρχίζει η δυσκολία: πώς αξιολογούνται πράγματα που δεν είναι πάντοτε ορατά; Πώς μετριέται η εμπιστοσύνη που έχει δημιουργηθεί μέσα σε μια τάξη; Πώς αποτιμάται η στιγμή κατά την οποία ένας μαθητής, μέχρι χθες αδιάφορος, αποφασίζει να προσπαθήσει; Πώς καταγράφεται η διακριτική παρέμβαση ενός εκπαιδευτικού που απέτρεψε μια σύγκρουση χωρίς κανείς να αντιληφθεί ότι υπήρχε;
Η σχολική τάξη είναι ένας χώρος όπου μεγάλο μέρος της Παιδαγωγικής συμβαίνει κάτω από το επίπεδο της ορατότητας. Ο καλός εκπαιδευτικός δεν είναι αναγκαστικά εκείνος που κάνει περισσότερα πράγματα, αλλά εκείνος που καταλαβαίνει πότε χρειάζεται να κάνει κάτι και πότε χρειάζεται να μην κάνει τίποτε. Μπορεί να γνωρίζει πότε πρέπει να μιλήσει και πότε να σιωπήσει, πότε να επιμείνει και πότε να υποχωρήσει, πότε να διορθώσει και πότε να αφήσει τον μαθητή να ανακαλύψει μόνος του το λάθος. Αυτές οι πράξεις δύσκολα μετατρέπονται σε «τεκμήρια». Δεν παράγουν πάντοτε πιστοποιητικά, παρουσιάσεις, προγράμματα ή εντυπωσιακές δράσεις. Παράγουν όμως κάτι πολύ σημαντικότερο: σχέση.
Και εδώ εμφανίζεται μια κρίσιμη αντίφαση. Όσο περισσότερο ένα σύστημα αξιολόγησης χρειάζεται τεκμήρια, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο πειρασμός να ταυτίσει την Παιδαγωγική αξία με εκείνο που μπορεί εύκολα να τεκμηριωθεί. Έτσι, η δραστηριότητα μπορεί να υποκαταστήσει την ουσία και η ορατότητα την αξία. Ο εκπαιδευτικός μαθαίνει, συνειδητά ή ασυνείδητα, να κάνει όχι μόνο όσα είναι χρήσιμα για την τάξη, αλλά και όσα φαίνονται χρήσιμα στον αξιολογητή. Τότε δημιουργείται μια παράδοξη αντιστροφή: η αξιολόγηση που υποτίθεται ότι θέλει να αποκαλύψει την ποιότητα της Παιδαγωγικής μπορεί να οδηγήσει στην παραγωγή μιας συμπεριφοράς προσαρμοσμένης στις απαιτήσεις της αξιολόγησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αξιολόγηση είναι περιττή. Σημαίνει ότι χρειάζεται Μέτρον. Η αξιολόγηση μπορεί να εντοπίσει αδυναμίες, να προσφέρει ανατροφοδότηση και να βοηθήσει τον εκπαιδευτικό να αναστοχαστεί πάνω στη διδασκαλία του. Το ίδιο το Υπουργείο Παιδείας δηλώνει πλέον ότι στόχος είναι μια αξιολόγηση περισσότερο ουσιαστική και λιγότερο γραφειοκρατική, με έμφαση στη βελτίωση της διδασκαλίας και στην υποστήριξη μέσα στην τάξη. Το κρίσιμο επομένως δεν είναι να εγκαταλείψουμε την αξιολόγηση, αλλά να μην της ζητήσουμε να κάνει κάτι που από τη φύση της δυσκολεύεται να κάνει: να μετατρέψει ολόκληρη την Παιδαγωγική σχέση σε μετρήσιμο αντικείμενο.
Γιατί η μεγαλύτερη αξία ενός εκπαιδευτικού μπορεί να βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου το αξιολογικό βλέμμα δεν φτάνει εύκολα. Στο βλέμμα ενός μαθητή που αισθάνεται για πρώτη φορά ότι ο δάσκαλος τον παίρνει στα σοβαρά. Στην εμπιστοσύνη ενός παιδιού που αποφασίζει να μιλήσει επειδή γνωρίζει ότι δεν θα γελοιοποιηθεί. Στη σιωπή μιας τάξης που δεν είναι φόβος αλλά συγκέντρωση. Στην αποτυχία που δεν γίνεται ταπείνωση αλλά αφορμή για μια δεύτερη προσπάθεια. Αυτές δεν είναι «μαλακές» πλευρές της εκπαίδευσης. Είναι ο πυρήνας της Παιδαγωγικής. Και ίσως η πραγματική πρόκληση για κάθε αξιολόγηση να είναι όχι απλώς να αναγνωρίζει ό,τι φαίνεται, αλλά να αποκτά την Φρόνηση να αναγνωρίζει και ό,τι δεν φαίνεται.
Τελικά, λοιπόν, η ουσία της αξιολόγησης δεν βρίσκεται μόνο στην απάντηση του ερωτήματος «πόσο καλός είναι ο εκπαιδευτικός;». Βρίσκεται στο αν η διαδικασία μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τι σημαίνει καλός εκπαιδευτικός. Αν μετράμε κυρίως την δραστηριότητα, θα ανακαλύπτουμε δραστήριους εκπαιδευτικούς. Αν μετράμε κυρίως τη συμμόρφωση, θα ανακαλύπτουμε συμμορφωμένους εκπαιδευτικούς. Αν όμως αναζητήσουμε την Παιδαγωγική σχέση, ίσως ανακαλύψουμε κάτι δυσκολότερο: αξίες που δεν έχουν ακόμη γίνει ορατές ως «έργο», αλλά ήδη λειτουργούν μέσα στη σχολική τάξη. Η αξιολόγηση αξίζει όταν δεν περιορίζεται να καταγράφει αυτό που φαίνεται, αλλά όταν μπορεί να φωτίζει, με Μέτρον και Φρόνηση, αυτό που πραγματικά συμβαίνει ανάμεσα στον εκπαιδευτικό και τον μαθητή.
