Το πρωταρχικό και καίριο ερώτημα για την καταλληλότητα οποιουδήποτε συστήματος εισαγωγής στην Ανώτατη Εκπαίδευση δεν είναι απλώς εάν αυτό είναι αξιόπιστο, αδιάβλητο ή εξεταστικά αποτελεσματικό, αλλά πρωτίστως εάν είναι κοινωνικά δίκαιο. Εάν, δηλαδή, λειτουργεί ως μηχανισμός διεύρυνσης των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ευκαιριών ή, αντιθέτως, ως μηχανισμός αναπαραγωγής των ήδη υφιστάμενων κοινωνικών ανισοτήτων. Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, είναι κατά πόσο επιτρέπει σε έναν νέο άνθρωπο, ανεξάρτητα από το κοινωνικό, οικονομικό και μορφωτικό κεφάλαιο της οικογένειάς του, να μετατρέψει την προσπάθεια, τις ικανότητες και την επίδοσή του σε πραγματική δυνατότητα ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας.
Ένα σύστημα ναι μεν μπορεί να είναι αδιάβλητο, μπορεί, όμως, να είναι και άνισο ως προς τα κοινωνικά του αποτελέσματα. Η συμμετοχή σε μια εξέταση δεν συνεπάγεται αυτομάτως και πραγματική ισότητα ευκαιριών, όταν οι υποψήφιοι φθάνουν στην ίδια εξεταστική αίθουσα έχοντας προηγουμένως διανύσει εντελώς διαφορετικές εκπαιδευτικές διαδρομές και διαθέτοντας άνισους οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτισμικούς και μορφωτικούς πόρους. Η τυπική ισότητα των κανόνων μπορεί, υπό αυτές τις συνθήκες, να συγκαλύπτει μια βαθύτερη κοινωνική ανισότητα. Γι’ αυτό και η πραγματική αποτίμηση ενός συστήματος πρόσβασης οφείλει να εξετάζει όχι μόνο ποιος εισάγεται στο πανεπιστήμιο, αλλά και από ποιο κοινωνικό περιβάλλον προέρχεται, σε ποια μορφωτικά και παιδαγωγικά αγαθά είχε πρόσβαση.
Στο σημείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η συζήτηση για το λεγόμενο portfolio του μαθητή. Συγκεκριμένα, εάν το portfolio αποσυνδεθεί από τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε, μπορεί να μετατραπεί από εργαλείο πληρέστερης αξιολόγησης του μαθητή σε έναν περισσότερο εκλεπτυσμένο μηχανισμό κοινωνικής αναπαραγωγής. Ας μην έχουμε αυταπάτες, δεν έχουν όλα τα παιδιά τις ίδιες δυνατότητες να συμπληρώσουν ένα πλούσιο portfolio. Δεν έχουν όλα πρόσβαση στις ίδιες ξένες γλώσσες, στις ίδιες πολιτιστικές δραστηριότητες, στα ίδια εκπαιδευτικά προγράμματα, στις ίδιες πιστοποιήσεις, στους ίδιους διαγωνισμούς ή στις ίδιες ψηφιακές υποδομές.
Επομένως, ένα κοινωνικά δίκαιο σύστημα εισαγωγής στο Πανεπιστήμιο δεν πρέπει να επιμένει μόνο στο τι έχει συγκεντρώσει ο μαθητής στο portfolio του. Πρέπει να ενδιαφέρεται και για τη διαδρομή, την οποία διένυσε και μέσα από την οποία έφθασε έως εκεί. Δεν αρκεί να μετράμε το σημείο άφιξης χωρίς να γνωρίζουμε το σημείο εκκίνησης. Δεν αρκεί να καταγράφουμε όσα απέκτησε ένα παιδί χωρίς να εξετάζουμε ποιες δυνατότητες είχε πραγματικά στη διάθεσή του για να τα αποκτήσει. Η αξιοκρατία αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν δεν επιβραβεύει απλώς εκείνον που έφθασε ψηλότερα, αλλά όταν μπορεί να αναγνωρίσει και εκείνον που διένυσε τη μεγαλύτερη απόσταση.
Σε αυτή τη συζήτηση δεν πρέπει, επίσης, να αγνοήσουμε το μορφωτικό/πολιτισμικό κεφάλαιο με το οποίο κάθε παιδί εισέρχεται στο εκπαιδευτικό σύστημα. Η εξοικείωση με τον λόγο και τα βιβλία, η σχέση της οικογένειας με τη γνώση, οι προσδοκίες για πανεπιστημιακές σπουδές, η πρόσβαση στα πολιτιστικά αγαθά, η πρόσβαση σε κρίσιμες πληροφορίες, ακόμη και η δυνατότητα ενός γονέα να καθοδηγήσει το παιδί του στις εκπαιδευτικές του επιλογές δεν κατανέμονται ισότιμα μέσα στην κοινωνία.
Εδώ ακριβώς θεωρώ ότι βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις του σύγχρονου Εθνικού Διαλόγου για την Παιδεία και το Εθνικό Απολυτήριο. Ο Εθνικός Διάλογος οφείλει να αναζητήσει, ταυτόχρονα με το νέο σύστημα αξιολόγησης και πρόσβασης, ένα συνεκτικό πλέγμα μηχανισμών αντισταθμιστικής εκπαίδευσης. Δεν αρκεί να σχεδιάσουμε δικαιότερες εξετάσεις εάν προηγουμένως δεν έχουμε δημιουργήσει δικαιότερες εκπαιδευτικές διαδρομές. Χρειάζεται το δημόσιο σχολείο να μπορεί να προσφέρει περισσότερα σε εκείνον που ξεκινά με λιγότερα εφόδια, όχι ως πράξη φιλανθρωπίας ούτε ως παραχώρηση απέναντι στην αξιοκρατία, αλλά ακριβώς ως προϋπόθεση για να αποκτήσει η ίδια η έννοια της αξιοκρατίας πραγματικό περιεχόμενο.
Το ουσιαστικά δίκαιο εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι εκείνο που απλώς εξετάζει όλους με τον ίδιο τρόπο, αλλά είναι εκείνο που κατορθώνει, όσο είναι ανθρωπίνως και θεσμικά δυνατόν, να μην επιτρέπει στην κοινωνική προέλευση ενός παιδιού να προδικάζει το εκπαιδευτικό και κοινωνικό του μέλλον.
Εντέλει, ένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν αποκαλύπτει μόνο τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία επιλέγει τους φοιτητές της. Αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη δικαιοσύνη, την αξιοκρατία και την ίδια την πρόοδο.
