Το δημόσιο σχολείο στην Ελλάδα είναι δωρεάν στα χαρτιά, όμως για χιλιάδες οικογένειες η έναρξη κάθε σχολικής χρονιάς συνοδεύεται από έναν λογαριασμό που αρχίζει με τετράδια, μολύβια και σχολικές τσάντες και μπορεί να φτάσει, όσο μεγαλώνει το παιδί, σε αρκετές χιλιάδες ευρώ τον χρόνο.
Η πραγματική εικόνα της εκπαιδευτικής δαπάνης βρίσκεται έξω από τον επίσημο προϋπολογισμό του σχολείου: στις ξένες γλώσσες, στα κέντρα μελέτης, στις δραστηριότητες, στα φροντιστήρια, στα ιδιαίτερα μαθήματα, στα βοηθήματα, στον τεχνολογικό εξοπλισμό και σε μια σειρά μικρότερων εξόδων που όταν αθροιστούν παύουν να είναι καθόλου μικρά.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται σε πρόσφατη έρευνα, ο πραγματικός ετήσιος λογαριασμός μπορεί να ξεπεράσει τις 2.000 ευρώ για ένα παιδί στο Δημοτικό, ενώ στο Λύκειο, και ιδιαίτερα όταν αρχίζει η προετοιμασία για τις Πανελλαδικές, μπορεί να περάσει τις 5.000 ευρώ και σε ορισμένες περιπτώσεις να προσεγγίσει ακόμη και τις 6.000 ευρώ τον χρόνο.
Και όλα αυτά σε μια χώρα όπου η δημόσια εκπαίδευση εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται «δωρεάν».
Ο πρώτος λογαριασμός έρχεται πριν ακόμη αρχίσει το μάθημα
Η οικονομική επιβάρυνση ξεκινά ήδη από τις πρώτες ημέρες του Σεπτεμβρίου, όταν οι γονείς παραλαμβάνουν τη γνωστή σχολική λίστα με τετράδια, μολύβια, μαρκαδόρους, φακέλους και άλλα υλικά, η οποία μπορεί να κοστίσει περίπου 150 ευρώ, χωρίς να υπολογίζεται η αγορά καινούργιας σχολικής τσάντας.
Αν χρειαστεί τσάντα ή πρόσθετος εξοπλισμός, το ποσό μπορεί εύκολα να ξεπεράσει τα 200 ευρώ, ενώ έρευνες αγοράς καταγράφουν αυξήσεις από 5% έως και 25% σε βασικά σχολικά είδη.
Το πρόβλημα όμως δεν βρίσκεται τόσο στο αρχικό κόστος όσο σε όσα ακολουθούν κάθε μήνα.
Οι ξένες γλώσσες κοστίζουν συνήθως 80 έως 100 ευρώ τον μήνα, χωρίς να περιλαμβάνονται τα βιβλία, ενώ μια δεύτερη ξένη γλώσσα μπορεί να προσθέσει περίπου άλλα 100 ευρώ. Οι αθλητικές και άλλες δραστηριότητες ξεκινούν από σχετικά χαμηλά ποσά στις δημοτικές δομές, αλλά σε συλλόγους και ακαδημίες μπορούν να ξεπεράσουν τα 60 ευρώ τον μήνα.
Και αυτά είναι μόνο η αρχή.
Κέντρα μελέτης από το Δημοτικό
Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται και μια νέα αγορά γύρω από το δημόσιο σχολείο: τα κέντρα μελέτης για παιδιά του Δημοτικού, τα οποία συνδυάζουν ουσιαστικά τη μελέτη με τη φύλαξη μέχρι να ολοκληρώσουν οι γονείς το ωράριο εργασίας τους.
Το κόστος μπορεί να φτάσει τα 150 έως 200 ευρώ τον μήνα, ενώ υπάρχουν ακόμη και περιπτώσεις όπου οχήματα παραλαμβάνουν τα παιδιά έξω από το δημόσιο σχολείο και τα μεταφέρουν απευθείας στα κέντρα μελέτης.
Η ανάπτυξη αυτής της δραστηριότητας συνδέεται και με τις δυσκολίες λειτουργίας του ολοήμερου σχολείου, καθώς όταν το δημόσιο σύστημα δεν μπορεί να καλύψει πλήρως τις ανάγκες της οικογένειας, δημιουργείται σχεδόν αυτόματα χώρος για μια ιδιωτική υπηρεσία που καλείται να καλύψει το κενό – με το ανάλογο αντίτιμο.
Και μετά έρχεται το φροντιστήριο
Η μεγαλύτερη οικονομική πίεση εμφανίζεται στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όταν το φροντιστήριο αρχίζει σταδιακά να θεωρείται σχεδόν αναπόσπαστο μέρος της μαθητικής καθημερινότητας.
Τα ελληνικά νοικοκυριά δαπάνησαν, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το δημοσίευμα, περίπου 614 εκατομμύρια ευρώ για φροντιστήρια Μέσης Εκπαίδευσης το 2023, ενώ η πραγματική δαπάνη είχε αυξηθεί κατά 35,7% σε σχέση με το 2021.
Τα φροντιστήρια αντιπροσωπεύουν πλέον περισσότερο από το μισό της συνολικής ιδιωτικής εκπαιδευτικής δαπάνης των νοικοκυριών, ενώ η μέση οικογενειακή μηνιαία δαπάνη υπολογίζεται περίπου στα 180 ευρώ.
Η ανισότητα, όμως, βρίσκεται πίσω από τον μέσο όρο.
Οι οικονομικά ισχυρότερες οικογένειες μπορούν να πληρώσουν περισσότερα για ιδιαίτερα, ξένες γλώσσες, δραστηριότητες και εξειδικευμένη προετοιμασία, ενώ οι οικονομικά ασθενέστερες αναγκάζονται είτε να περιορίσουν τις επιλογές τους είτε να διαθέσουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος του εισοδήματός τους για να μην αισθανθούν ότι το παιδί τους ξεκινά από χειρότερη θέση.
Έως 600 ευρώ τον μήνα στις Πανελλαδικές
Στο Λύκειο και ειδικά στην τελική ευθεία προς τις Πανελλαδικές ο λογαριασμός μπορεί να απογειωθεί.
Η συνδυασμένη δαπάνη για φροντιστήρια, ιδιαίτερα μαθήματα και υπόλοιπες εκπαιδευτικές ανάγκες μπορεί να φτάσει ακόμη και τα 600 ευρώ τον μήνα, με αποτέλεσμα μέσα σε μία σχολική χρονιά να απαιτούνται αρκετές χιλιάδες ευρώ μόνο για την εξωσχολική υποστήριξη του μαθητή.
Κάπως έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο που η ελληνική κοινωνία έχει σχεδόν συνηθίσει: η πρόσβαση στο δημόσιο σχολείο είναι δωρεάν, αλλά η προσπάθεια να ανταποκριθεί ένα παιδί στις απαιτήσεις του συστήματος πληρώνεται ακριβά από την οικογένεια.
Η εκπαίδευση απορροφά έως και το 10% των οικογενειακών δαπανών
Τα στοιχεία της Έρευνας Οικογενειακών Προϋπολογισμών της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024 δείχνουν το μέγεθος της πίεσης. Στα ζευγάρια με ένα παιδί έως 16 ετών η εκπαίδευση απορροφά περίπου 6,1% της συνολικής οικογενειακής δαπάνης, στα νοικοκυριά με δύο παιδιά το ποσοστό φτάνει στο 6,9%, ενώ στις πολύτεκνες οικογένειες προσεγγίζει το 9,7%. Στις μονογονεϊκές οικογένειες διαμορφώνεται περίπου στο 9,1%.
Δηλαδή σχεδόν ένα στα δέκα ευρώ που δαπανά μια οικογένεια μπορεί να κατευθύνεται στην εκπαίδευση των παιδιών της.
Στην Ευρώπη πληρώνουν οι γονείς – Αλλά βοηθά και το κράτος
Η διαφορά με αρκετές ευρωπαϊκές χώρες δεν είναι ότι εκεί δεν υπάρχουν σχολικά έξοδα, αλλά ότι σε πολλές περιπτώσεις το κράτος αναλαμβάνει μέρος του κόστους.
Στη Γαλλία, για παράδειγμα, χορηγείται ετήσιο σχολικό επίδομα σε περίπου τρία εκατομμύρια οικογένειες, το οποίο κυμαίνεται ανάλογα με την ηλικία του παιδιού από 426 έως 466 ευρώ. Στη Ρουμανία προβλέπεται ηλεκτρονικό voucher περίπου 100 ευρώ για οικογένειες που πληρούν τις προϋποθέσεις, ενώ στη Βουλγαρία παρέχεται εφάπαξ ενίσχυση περίπου 153 ευρώ για συγκεκριμένες τάξεις της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
Στην Ελλάδα, αντίθετα, δεν υπάρχει αντίστοιχος γενικευμένος θεσμός οικονομικής ενίσχυσης για την κάλυψη των σχολικών εξόδων.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία του προβλήματος.
Το ερώτημα δεν είναι αν η οικογένεια θα αγοράσει τετράδια ή αν ένα παιδί θα κάνει ποδόσφαιρο και αγγλικά. Το πραγματικό ερώτημα είναι πόσο μεγάλο μέρος της εκπαίδευσης έχει μεταφερθεί σιωπηρά από το δημόσιο σύστημα στο οικογενειακό πορτοφόλι και κατά πόσο το εισόδημα των γονιών αρχίζει τελικά να καθορίζει τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των παιδιών.
Γιατί όταν για ένα παιδί η «δωρεάν Παιδεία» μπορεί να κοστίζει 5.000 ή 6.000 ευρώ τον χρόνο, τότε η λέξη «δωρεάν» χρειάζεται τουλάχιστον εισαγωγικά.
