Η είσοδος ξένων επενδυτικών κεφαλαίων στην ελληνική ιδιωτική εκπαίδευση δεν είναι μια πρόσκαιρη επιχειρηματική μόδα ούτε μια ακόμη ιδιαιτερότητα της ελληνικής αγοράς. Είναι μέρος μιας βαθύτερης αναδιάταξης του εκπαιδευτικού τοπίου, μέσα στην οποία το παραδοσιακό, αυτοτελές και συχνά οικογενειακά διοικούμενο ιδιωτικό σχολείο παραχωρεί σταδιακά τη θέση του σε μεγαλύτερους εκπαιδευτικούς ομίλους, σε δίκτυα σχολείων και σε επενδυτικά σχήματα που διαθέτουν κεφάλαια, τεχνογνωσία, διοικητικούς μηχανισμούς και δυνατότητα επέκτασης πολύ μεγαλύτερη από εκείνη μιας μεμονωμένης σχολικής μονάδας.
Οι λόγοι είναι πρωτίστως οικονομικοί αλλά δεν είναι μόνο οικονομικοί. Το σύγχρονο ιδιωτικό σχολείο είναι πλέον ένας εξαιρετικά απαιτητικός και δαπανηρός οργανισμός. Χρειάζεται σύγχρονες εγκαταστάσεις, εργαστήρια, ψηφιακές υποδομές, συστήματα ασφάλειας, διεθνείς πιστοποιήσεις, ξενόγλωσσα προγράμματα, δραστηριότητες, επικοινωνία, προβολή, εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό και διαρκείς επενδύσεις. Όσο αυξάνονται οι απαιτήσεις των οικογενειών και ο ανταγωνισμός μεταξύ των σχολείων, τόσο δυσκολότερο γίνεται για έναν αυτοτελή εκπαιδευτικό οργανισμό να χρηματοδοτεί μόνος του αυτή τη μετάβαση. Το μεγάλο επενδυτικό σχήμα διαθέτει εκείνο που το μεμονωμένο σχολείο συχνά στερείται, κεφάλαια, μέγεθος, διαπραγματευτική ισχύ και δυνατότητα κατανομής του κόστους σε πολλές σχολικές μονάδες.
Υπάρχει όμως και η αντίστροφη όψη της σχέσης. Τα funds έχουν τα κεφάλαια, αλλά τα μεγάλα ελληνικά ιδιωτικά σχολεία έχουν κάτι που δεν αγοράζεται ούτε δημιουργείται από τη μια ημέρα στην άλλη. Έχουν όνομα. Έχουν ιστορία. Έχουν αποφοίτους. Έχουν κοινωνικά δίκτυα, αναγνωρισιμότητα και συσσωρευμένο κύρος δεκαετιών. Έχουν κυρίως την εμπιστοσύνη χιλιάδων οικογενειών, η οποία αποτελεί ίσως το πολυτιμότερο άυλο περιουσιακό στοιχείο ενός εκπαιδευτικού οργανισμού. Για έναν μεγάλο επενδυτή είναι πολύ ευκολότερο να αποκτήσει συμμετοχή σε ένα αναγνωρίσιμο σχολικό brand παρά να δημιουργήσει ένα καινούργιο σχολείο και να περιμένει τριάντα ή πενήντα χρόνια μέχρι να αποκτήσει αντίστοιχη θέση στην κοινωνική συνείδηση.
Γι' αυτό πιστεύω ότι όποιος θεωρεί πως η σημερινή κινητικότητα θα περιοριστεί σε ορισμένες μόνο εξαγορές ή συνεργασίες πιθανότατα υποτιμά την έκταση της αλλαγής που βρίσκεται μπροστά μας. Η συγκέντρωση στην ελληνική ιδιωτική εκπαίδευση έχει ισχυρή οικονομική λογική και, όταν μια αγορά αρχίζει να συγκεντρώνεται, η ίδια η συγκέντρωση δημιουργεί νέες πιέσεις για ακόμη μεγαλύτερη συγκέντρωση. Όσο δημιουργούνται ισχυρότεροι εκπαιδευτικοί όμιλοι τόσο δυσκολότερο θα γίνεται για ακόμη και μεγάλα αυτοτελή σχολεία να ανταγωνίζονται μόνα τους οργανισμούς που διαθέτουν πολλαπλάσια επενδυτική δύναμη, κοινές διοικητικές υπηρεσίες, ισχυρό marketing, διεθνή δίκτυα και οικονομίες κλίμακας.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η επόμενη μεγάλη εξέλιξη. Δεν θα πρέπει να θεωρούμε ότι από αυτή τη διαδικασία εξαιρούνται αυτομάτως τα μεγάλα ιστορικά και πολυδύναμα σχολεία επειδή διαθέτουν ισχυρό όνομα, σημαντική περιουσία ή παράδοση εκατό και πλέον ετών. Αντιθέτως, ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούν να τα καταστήσουν εξαιρετικά ελκυστικούς εταίρους σε μια μελλοντική σύμπραξη. Υπάρχουν στη χώρα εκπαιδευτικοί οργανισμοί με ιστορία που υπερβαίνει κατά πολύ έναν αιώνα, με ιδιαίτερα ισχυρό όνομα, σημαντικές υποδομές και βαθιά παρουσία στην ελληνική εκπαιδευτική και κοινωνική ζωή. Θα ήταν μάλλον αφελές να πιστεύουμε ότι το ιστορικό τους βάρος τα καθιστά εκ προοιμίου απρόσβλητα από τη μεγάλη αναδιάταξη που συντελείται. Ίσως μάλιστα να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Όσο ισχυρότερο είναι το όνομα, όσο μεγαλύτερη είναι η αναγνωρισιμότητα και όσο βαθύτερο είναι το ιστορικό αποτύπωμα ενός εκπαιδευτικού οργανισμού, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να είναι και η στρατηγική του αξία μέσα σε ένα ευρύτερο εκπαιδευτικό σχήμα.
Το πραγματικό ζήτημα επομένως δεν είναι αν η αλλαγή θα έρθει, αλλά με ποιους όρους θα έρθει. Διότι εδώ αρχίζει η δύσκολη συζήτηση. Ένα fund επενδύει επειδή προσδοκά απόδοση του κεφαλαίου του. Ένα σχολείο όμως υπάρχει για έναν εντελώς διαφορετικό λόγο. Υπάρχει για να μορφώνει ανθρώπους. Και οι δύο αυτές λογικές μπορούν υπό προϋποθέσεις να συνυπάρξουν, αλλά δεν ταυτίζονται. Όταν μάλιστα συγκρούονται, η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει ποια από τις δύο θα υποχωρήσει.
Αν τα νέα κεφάλαια χρηματοδοτήσουν καλύτερες υποδομές, αξιοπρεπέστερες αμοιβές, σταθερότερες εργασιακές σχέσεις, προσέλκυση ικανών εκπαιδευτικών, επιμόρφωση, έρευνα, καινοτομία και διεθνή προγράμματα, η είσοδός τους μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά θετική. Αν όμως η οικονομική αποτελεσματικότητα αναζητηθεί μέσα από τη συμπίεση του εργασιακού κόστους, την αύξηση του αριθμού μαθητών ανά τμήμα, την εντατικοποίηση της εργασίας, τη διαρκή αξιολόγηση με αποκλειστικά ποσοτικούς δείκτες και την αντικατάσταση έμπειρων εκπαιδευτικών από φθηνότερο προσωπικό, τότε δεν θα έχουμε εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης. Θα έχουμε απλώς εφαρμογή μιας χρηματοοικονομικής λογικής σε έναν χώρο που δεν μπορεί να λειτουργήσει αποκλειστικά με χρηματοοικονομικούς όρους.
Γιατί η μεγαλύτερη περιουσία ενός μεγάλου σχολείου δεν είναι τα κτήριά του, ούτε τα οικόπεδά του, ούτε ακόμη και το εμπορικό του σήμα. Είναι οι άνθρωποι που επί δεκαετίες δημιούργησαν το όνομα που σήμερα αποκτά οικονομική αξία. Ένα σχολείο μπορεί να εξαγοραστεί. Μπορεί να συγχωνευθεί. Μπορεί να ενταχθεί σε έναν διεθνή όμιλο. Μπορεί να αποκτήσει εντυπωσιακότερες εγκαταστάσεις και ισχυρότερο marketing. Δεν μπορεί όμως να αγοράσει εκ των υστέρων την εμπιστοσύνη που χάνει όταν αντιμετωπίζει τους εκπαιδευτικούς του ως αναλώσιμους και την παιδαγωγική του παράδοση ως ένα ακόμη στοιχείο του brand.
Η ελληνική ιδιωτική εκπαίδευση λοιπόν εισέρχεται, κατά την εκτίμησή μου, σε μια περίοδο μεγάλων ανακατατάξεων. Τα σημερινά deals πιθανότατα δεν αποτελούν το τέλος αυτής της πορείας αλλά την αρχή της. Θα δημιουργηθούν μεγαλύτεροι όμιλοι, θα αναζητηθούν νέες συνέργειες και θα ασκηθούν πιέσεις ακόμη και σε οργανισμούς που μέχρι σήμερα θεωρούσαμε σχεδόν αυτονόητο ότι θα παρέμεναν απολύτως αυτόνομοι. Και γι' αυτό δεν θα εκπλαγώ καθόλου εάν τα επόμενα χρόνια δούμε και άλλα ονομαστά, ιστορικά και εμβληματικά ελληνικά ιδιωτικά σχολεία να προσχωρούν σε τέτοιες συμπράξεις.
Ίσως μάλιστα οι επόμενες κινήσεις να αφορούν ονόματα που σήμερα ελάχιστοι θα τολμούσαν να συμπεριλάβουν σε μια τέτοια συζήτηση.
Στην οικονομία όμως, όπως και στην ιστορία των οργανισμών, το μεγάλο όνομα δεν αποτελεί πάντοτε ασπίδα απέναντι στην αλλαγή. Ορισμένες φορές είναι ακριβώς αυτό που κάνει μια σύμπραξη περισσότερο ελκυστική.
Και τότε το μεγάλο ερώτημα δεν θα είναι ποιος θα κατέχει το σχολείο. Θα είναι ποιος θα καθορίζει τελικά τον προσανατολισμό του, η παιδαγωγική ή ο ισολογισμός.
Δρ. Δημήτριος Καλογιάννης
Φιλόλογος
Μέλος της Επιτροπής του Εθνικού Διαλόγου για την Παιδεία και το Εθνικό Απολυτήριο
Επιστημονικός συνεργάτης του e-learning του ΕΚΠΑ
