Η πρώτη ημέρα στο σχολείο έχει σχεδόν πάντα την ίδια γνώριμη εικόνα: καινούργια ρούχα, τσάντες που ακόμη δεν έχουν γεμίσει βιβλία, φωτογραφίες στην αυλή, παιδιά που αναζητούν τους φίλους τους, φωνές, χαμόγελα και συζητήσεις για όσα συνέβησαν το καλοκαίρι. Πίσω όμως από αυτή τη γιορτινή εικόνα υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος σκέψεων που σπάνια αποτυπώνεται σε μια φωτογραφία και ακόμη σπανιότερα εκφράζεται δυνατά.
«Θα βρω φίλους; Θα με δεχτούν στην παρέα; Θα μπορώ να παρακολουθήσω τα μαθήματα; Θα είναι δύσκολη η χρονιά; Θα είναι αυστηροί οι καθηγητές; Θα είμαι αρκετά καλός;»
Και πίσω από όλα αυτά βρίσκεται συνήθως ένα ερώτημα που συνοψίζει τα υπόλοιπα: «Θα τα καταφέρω;»
Για έναν ενήλικο τέτοιες σκέψεις μπορεί να φαίνονται συνηθισμένες ή ακόμη και υπερβολικές, για ένα παιδί όμως μπορούν να καταλάβουν μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς του, να επηρεάσουν τον ύπνο του πριν από την έναρξη των μαθημάτων, τη διάθεσή του το πρωί και τον τρόπο με τον οποίο θα περάσει την πόρτα της τάξης.
Η επιστροφή στο σχολείο είναι και μια δοκιμασία αυτοπεποίθησης
Κάθε νέα σχολική χρονιά είναι μια μικρή μετάβαση, ακόμη και όταν το κτίριο, η αυλή και τα περισσότερα πρόσωπα παραμένουν γνώριμα, γιατί αλλάζουν οι εκπαιδευτικοί, τα μαθήματα, οι απαιτήσεις, οι σχέσεις και συχνά οι ισορροπίες μέσα στην τάξη. Για τα παιδιά που περνούν από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο ή από το Γυμνάσιο στο Λύκειο η αβεβαιότητα είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς καλούνται ουσιαστικά να ξαναβρούν τη θέση τους σε ένα καινούργιο περιβάλλον.
Και αυτή η θέση δεν αφορά μόνο τους βαθμούς. Το σχολείο είναι ταυτόχρονα ένας μεγάλος κοινωνικός χώρος και, ιδιαίτερα στην παιδική και εφηβική ηλικία, η αίσθηση ότι «ανήκω κάπου» μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την επίδοση σε ένα μάθημα. Ένα παιδί που φοβάται την απόρριψη, την κοροϊδία ή δυσκολεύεται να δημιουργήσει σχέσεις μπορεί να βιώνει καθημερινά το σχολείο ως χώρο ανασφάλειας, ακόμη κι αν προς τα έξω φαίνεται απολύτως ήρεμο.
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη φόβος, ίσως βαθύτερος: ο φόβος ότι «δεν θα μπορέσω». Τα παιδιά που έχουν ήδη βιώσει σχολικές δυσκολίες κουβαλούν συχνά στη νέα χρονιά τις απογοητεύσεις της προηγούμενης και ένας χαμηλός βαθμός μπορεί πολύ εύκολα, μέσα στη σκέψη τους, να μετατραπεί από το «δεν έγραψα καλά» στο «δεν είμαι καλός» και τελικά στο «εγώ δεν τα καταφέρνω στο σχολείο».
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες ευθύνες του εκπαιδευτικού: να βοηθήσει το παιδί να καταλάβει ότι μια αποτυχία περιγράφει μια στιγμή και όχι έναν άνθρωπο, ότι ένας βαθμός δεν αποτελεί ταυτότητα και ότι η δυσκολία δεν είναι απόδειξη ανικανότητας, αλλά συχνά το σημείο από το οποίο αρχίζει η πραγματική μάθηση.
Κάθε Σεπτέμβριος μπορεί να γίνει μια νέα αρχή
Κι όμως, μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα βρίσκεται ίσως και η πιο φωτεινή πλευρά του σχολείου, γιατί κάθε νέα χρονιά προσφέρει τη δυνατότητα μιας νέας αρχής. Η προηγούμενη μπορεί να είχε κακούς βαθμούς, συγκρούσεις, απογοητεύσεις ή μοναξιά, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η επόμενη είναι υποχρεωμένη να αποτελέσει επανάληψή της.
Ένα παιδί που πέρυσι δυσκολεύτηκε μπορεί φέτος να ανακαλύψει ότι ένα μάθημα τελικά το ενδιαφέρει, ένας μαθητής που ένιωθε απομονωμένος μπορεί να γνωρίσει έναν καινούργιο φίλο και εκείνος που είχε πειστεί ότι «δεν τα παίρνει τα γράμματα» μπορεί να συναντήσει έναν εκπαιδευτικό που θα του εξηγήσει το ίδιο πράγμα με διαφορετικό τρόπο και ξαφνικά όλα να αρχίσουν να αποκτούν νόημα.
Σχεδόν όλοι οι ενήλικες θυμούνται έναν δάσκαλο ή έναν καθηγητή που τους επηρέασε περισσότερο από τους υπόλοιπους, όχι απαραίτητα επειδή ήταν ο καλύτερος επιστήμονας, αλλά επειδή τους πρόσεξε, τους ενθάρρυνε και κάποια στιγμή τους είπε «μπορείς», ενώ οι ίδιοι είχαν αρχίσει να πιστεύουν το αντίθετο.
Μέσα σε μία μόνο σχολική χρονιά ένα παιδί μπορεί να ανακαλύψει ότι αγαπά τη Φυσική, τη Λογοτεχνία, την Ιστορία, τα Μαθηματικά, τη μουσική ή μια ξένη γλώσσα, μπορεί όμως να ανακαλύψει και κάτι πολύ σημαντικότερο: ότι έχει περισσότερες δυνατότητες από όσες πίστευε και ίσως περισσότερες από όσες οι άλλοι το είχαν αφήσει μέχρι τότε να πιστεύει.
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη δύναμη της εκπαίδευσης. Το σχολείο δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι όλα θα είναι εύκολα ούτε να εξαφανίσει κάθε φόβο, αποτυχία ή απογοήτευση, μπορεί όμως να γίνει ένας χώρος όπου ένα παιδί θα έχει το δικαίωμα να προσπαθήσει ξανά, χωρίς να κρίνεται διαρκώς από όσα δεν κατάφερε χθες.
Και ίσως αυτή να είναι τελικά η ουσία κάθε νέας σχολικής χρονιάς: όταν ένα παιδί αναρωτιέται σιωπηλά «θα τα καταφέρω;», το σημαντικότερο που μπορεί να του προσφέρει το σχολείο δεν είναι η υπόσχεση ότι όλα θα πάνε τέλεια, αλλά οι άνθρωποι, ο χρόνος και οι ευκαιρίες που θα του επιτρέψουν, στο τέλος της διαδρομής, να απαντήσει μόνο του οτι «ναι. Τελικά μπορούσα.»
