Σαν κεραυνός, σαν σιγοψιθύρισμα ή απλώς σαν υπενθύμιση φτάνει μέχρι σήμερα η αλήθεια που κήρυξε αιώνες πριν ο άγιος των σκλάβων, ο απόστολος του υπόδουλου γένους, ο Κοσμάς ο Αιτωλός. Λίγο πριν λήξει η θερινή περίοδος και ανοίξουν τα σχολεία, έρχεται στις 24 Αυγούστου η γιορτή ενός αγίου να μας θυμίσει ή να μας διδάξει καλύτερα τι είναι αυτό που καλλιεργεί την ανθρωπιά στον άνθρωπο και ό,τι συνδέεται με αυτήν, είτε ως τρόπος σκέψης είτε ως τρόπος συμπεριφοράς.
Η παιδεία, ή επί το λαϊκότερο «τα γράμματα», είναι η απάντηση σε κάθε ανησυχία ή σε κάθε αγωνία ή σε κάθε ερώτημα που συνδέεται με το πώς θα αναπτυχθεί ο άνθρωπος, πώς θα αλλάξει η κοινωνία, πώς θα οικοδομηθούν υγιείς σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους αλλά και με τον εαυτό μας, πώς θα σπάσει ο κύκλος της βίας, πώς θα μάθει ο άνθρωπος να ζει με αυτοσεβασμό, τιμή και αξιοπρέπεια. Και όταν λέμε παιδεία δεν εννοούμε βέβαια ούτε την στεγνή μέσω τεχνολογίας πληροφόρηση ούτε την τυπική διεκπεραίωση σχολικών καθηκόντων και υποχρεώσεων που αποσκοπεί αποκλειστικά και μόνο στην εισαγωγή σε κάποια ανώτερη βαθμίδα εκπαίδευσης.
Οι εποχές αλλάζουν, θα έλεγε κανείς. Δεν αλλάζουν όμως οι ανάγκες των ανθρώπων να αναπτύσσουν την προσωπικότητά τους, να οξύνουν το μυαλό τους, να οικοδομούν τις σχέσεις τους. Και οι νέοι άνθρωποι όλα αυτά μπορούν να τα καλλιεργήσουν και όλα αυτά μπορούν να τα αποκτήσουν μέσα στην «ζεστή» ατμόσφαιρα μιας σχολικής αίθουσας, στην παλλόμενη και πολυποίκιλη ζωή ενός σχολείου με όλες τις αδυναμίες που μπορεί να έχει όπως άλλωστε και κάθε ζωντανός οργανισμός.
Έλεγε ο Πατροκοσμάς μιλώντας σε ανθρώπους απλούς που ζούσαν στο σκοτάδι και στον φόβο της δουλείας: «Καλύτερα αδελφέ μου, να έχεις ελληνικό σχολείο στην χώρα σου , παρά να έχεις βρύσες και ποτάμια, διότι οι βρύσες ποτίζουν το σώμα, τα δε σχολεία ποτίζουν την ψυχή». Και οι «ραγιάδες» δέχονταν τα φώτα και αφουγκράζονταν τα λόγια ενός ανθρώπου που όχι απλώς ήξερε να μιλάει ωραία και κατανοητά αλλά να επιβεβαιώνει με τον τρόπο ζωής του και την ακτημοσύνη του, την αγνότητα και εντιμότητά του την αλήθεια όσων έλεγε. Έτσι κατάφερε ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός μόνος του με την συνδρομή των απλών ανθρώπων , χωρίς την βοήθεια από κανένα υπουργείο παιδείας – πώς θα μπορούσε άλλωστε να υπάρχει σε μια τουρκοκρατούμενη χώρα- να χτίσει μέσα σε 20 είκοσι χρόνια – όσο κράτησαν και οι ανά την Ελλάδα περιοδείες του – δέκα κοινά (ανώτερα) και διακόσια περίπου κατώτερα (στοιχειώδους εκπαίδευσης) σχολεία.
Τώρα που έχουμε σχολεία, τώρα που έχουμε υπουργεία, τώρα που έχουμε τελικά ελευθερία, άραγε έχουμε παιδεία; Η μνήμη του αγίου έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι τελικά δεν αρκούν τα ωραία λόγια, οι ωραίες εξαγγελίες, όταν μάλιστα χωλαίνουν ή εξανεμίζονται στην πράξη και στην εφαρμογή.
Αυτό ίσως που λείπει από την χώρα μας αλλά και από την εποχή μας γενικότερα είναι το θυσιαστικό φρόνημα, η γνησιότητα, η αφοσίωση, η αγάπη για τον κάθε απλό άνθρωπο , η απάρνηση κάθε ευκολίας και άνεσης χάριν του κοινού καλού και ειδικά χάριν της νεότητας. Λείπουν, δηλαδή, σε μεγάλη κλίμακα άνθρωποι σαν τον εορταζόμενο άγιο που θα αποτελέσουν πρότυπα, θα εμπνεύσουν, θα κινητοποιήσουν, θα συγκινήσουν.
Μέσα στην κάψα και την ραστώνη του καλοκαιριού μια φωνή μας δροσίζει αλλά και μας φέρνει προ των ευθυνών μας: «Να σπουδάζετε κι εσείς αδελφοί μου, να μαθαίνετε γράμματα, όσον ημπορείτε» για το μέλλον που θέλουμε να έχει ο τόπος μας , για το μέλλον που θέλουμε να έχουν τα παιδιά μας. Και δικαιολογίες δεν χωρούν: «Δεν βλέπετε πώς αγρίεψε το Γένος μας από την αμάθεια και εγινήκαμεν ωσάν θηρία;», φώναζε ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός τριακόσια περίπου χρόνια πριν. Μήπως το ίδιο πρέπει να παραδεχτούμε κι εμείς σήμερα;
*Φιλόλογος
