Υπάρχουν σχολικά βιβλία που χρησιμοποιήθηκαν για λίγα χρόνια και ξεχάστηκαν. Υπάρχουν όμως και βιβλία που ξεπέρασαν τα όρια της σχολικής τάξης και συνδέθηκαν με τις μεγάλες συγκρούσεις της εποχής τους. Ένα από αυτά ήταν το περίφημο «Αλφαβητάρι με τον Ήλιο», σύμβολο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1917.
Το βιβλίο γεννήθηκε μέσα στην προσπάθεια αναμόρφωσης του ελληνικού σχολείου που συνδέθηκε με τον Εκπαιδευτικό Όμιλο και με πρόσωπα όπως ο Δημήτρης Γληνός, ο Αλέξανδρος Δελμούζος και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης. Η μεταρρύθμιση του 1917 έφερε τη δημοτική στις πρώτες τάξεις του δημοτικού και άνοιξε τον δρόμο για νέα σχολικά βιβλία.
Το «Αλφαβητάρι με τον Ήλιο» κυκλοφόρησε μέσα σε αυτό το νέο κλίμα. Στη συγγραφή του συμμετείχαν ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου και ο Πέτρος Νιρβάνας.
Οι δημιουργοί του επιχείρησαν κάτι ριζοσπαστικό για την εποχή: να φέρουν το σχολικό βιβλίο πιο κοντά στον κόσμο του παιδιού. Αντί για απομονωμένες λέξεις, δυσνόητες εκφράσεις και συνεχείς ηθικές νουθεσίες, παρουσίασαν μικρές ιστορίες από την καθημερινότητα μιας οικογένειας. Πόλη και ύπαιθρος, εποχές, παιχνίδια, ζώα και εικόνες της ελληνικής φύσης συνέθεταν έναν οικείο κόσμο.
Η μεγάλη αλλαγή, όμως, βρισκόταν στη γλώσσα. Τα παιδιά συναντούσαν μια δημοτική φυσική και ζωντανή, πολύ διαφορετική από τη γλώσσα των παλαιότερων αναγνωστικών με τα περίφημα «ία» και «ωά». Το αλφαβητάρι επιχειρούσε να αντικαταστήσει τον τεχνητό κόσμο του παλιού σχολικού βιβλίου με τη ζωή, την αφήγηση και το παιχνίδι.
Εξίσου πρωτοποριακή ήταν η εικονογράφηση του Κωνσταντίνου Μαλέα. Οι εικόνες δεν λειτουργούσαν απλώς διακοσμητικά. Αποτελούσαν μέρος της διδασκαλίας: το παιδί παρατηρούσε, περιέγραφε και συνέδεε την εικόνα με το κείμενο. Η λιτή γραμμή και η αρμονική σχέση εικόνας και λόγου δημιούργησαν ένα διαφορετικό πρότυπο σχολικού βιβλίου.
Όμως το «Αλφαβητάρι με τον Ήλιο» έγινε διάσημο και για έναν ακόμη λόγο: βρέθηκε στο κέντρο της πολιτικής και γλωσσικής σύγκρουσης της εποχής.
Οι αντίπαλοι της μεταρρύθμισης κατηγόρησαν τους δημιουργούς του ότι εγκατέλειπαν την παράδοση και υποβάθμιζαν την εθνική και θρησκευτική αγωγή. Το 1921, μέσα στο κλίμα ανατροπής της βενιζελικής εκπαιδευτικής πολιτικής, το βιβλίο χαρακτηρίστηκε σε επίσημη έκθεση «όλως ακατάλληλον», παρά την αναγνώριση ακόμη και από τους επικριτές του της υψηλής ποιότητας της εικονογράφησης και της έκδοσης.
Ο Τριανταφυλλίδης υπερασπίστηκε το εγχείρημα: στόχος ήταν ένα βιβλίο ελληνικό, λογοτεχνικό, παιδικό και απαλλαγμένο από τον άγονο διδακτισμό. Ένα βιβλίο που θα έφερνε στο σχολείο τη ζωή, τη χαρά και τη φαντασία.
Το «Αλφαβητάρι με τον Ήλιο» επέστρεψε αργότερα στο σχολείο και γνώρισε νέες εκδόσεις. Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, εξακολουθεί να κατέχει ξεχωριστή θέση στην ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης.
Γιατί τελικά δεν ήταν απλώς ένα βιβλίο για να μάθουν τα παιδιά να διαβάζουν. Ήταν η εικόνα μιας ολόκληρης αντίληψης για το πώς θα μπορούσε να είναι το σχολείο: πιο κοντά στη γλώσσα, στη ζωή και στον κόσμο του παιδιού.
Ευαγγελία Κανταρτζή
Διευθύντρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
